برنامه شماره ۱۰۶۷ گنج حضور
اجرا: پرویز شهبازی
تاریخ اجرا: ۳ نوامبر ۲۰۲۶ - ۱۳ آبان ماه ۱۴۰۵
برای دستیابی به فایل پادکست برنامه ۱۰۶۷ بر روی این لینک کلیک کنید.
برای دانلود فایل صوتی برنامه با فرمت mp3 بر روی این لینک کلیک کنید.
متن نوشته شده برنامه با فرمت PDF (نسخه‌ی مناسب پرینت رنگی)
متن نوشته شده برنامه با فرمت PDF (نسخه‌ی مناسب پرینت سیاه و سفید)
متن نوشته شده پیغام‌های تلفنی برنامه با فرمت PDF (نسخه‌ی مناسب پرینت رنگی)
متن نوشته شده پیغام‌های تلفنی برنامه با فرمت PDF (نسخه‌ی مناسب پرینت سیاه و سفید)
تمام اشعار این برنامه با فرمت PDF (نسخه ریز مناسب پرینت)
تمام اشعار این برنامه با فرمت PDF (نسخه درشت مناسب خواندن با موبایل)
اشعار همراه با لینک پرشی به فایل صوتی برنامه
اشعار همراه با لینک پرشی به ویدیو برنامه
خوانش تمام ابیات این برنامه - فایل صوتی
خوانش تمام ابیات این برنامه - فایل تصویری
برای دستیابی به اطلاعات مربوط به جبران مالی بر روی این لینک کلیک کنید.
مولوی، دیوان شمس، غزل شمارهٔ ۳۸۶
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Qazal) #386, Divan e Shams
چون نداری تابِ ذاتش، چشم بگشا در صفات
چون نبینی بی‌جهت را، نورِ او بین در جهات
حوریان بین، نوریان بین، زیرِ این اَزرَق‌تُتُق(۱-۳)
مُسْلِمٰاتٍ مُؤمِنٰاتٍ قٰانِتٰاتٍ تٰائبٰاتْ(۴)*
هر یکی با نازباز و هر یکی عاشق‌نواز
هر یکی شمعِ طراز(۵) و هر یکی صبحِ نجات
هر یکی بسته‌دهان و موشکاف اندر بیان
هر یکی شکّرستان و هر یکی کانِ نبات
جانِ کهنه می‌فشان و جانِ تازه می‌ستان
در فقیری می‌خرام و می‌ستان زیشان(۶) زکات
شیرِ جان زین مریمان خور چونکه زادهٔ ثانیی(۷)
تا چو عیسی فارغ آیی از بَنین(۸) و از بَنات(۹)
روز و شب را چون دو مجنون درکشان در سلسله(۱۰)
ای که هر روزت چو عید و هر شبت قدر و بَرات(۱۱)
چونکه شه بنمود رخ را، اسب شد همراهِ پیل
عقلِ مسکین گشت مات و جان میانِ برد و مات
عاشقان را وقتِ شورش ابله و شَبْشَبْ(۱۲) مبین
کوهِ جودی(۱۳) عاجز آید پیشِ ایشان در ثبات**
جانِ جمله پیشه‌ها عشق است امّا آنکه او
ترّه‌زارِ دل نبیند، درفتد در تُرّهات(۱۴)
من خمش کردم، چو دیدم خوش‌تر از خود ناطقی
پیشِ او میرم، بگویم: اُقْتُلُونی یٰا ثِقٰات(۱۵)
شمسِ تبریزی چو بگشاید دهانِ چون شِکَر
از طرب در جنبش آید هم رَمیم(۱۶) و هم رُفات(۱۷)***
رو خمش کن، قول(۱۸) کم گو، بعد از این فعّال باش
چند گویی فاعلاتن فاعلاتن فاعلات؟
* قرآن کریم، سورهٔ تحریم (۶۶)، آیهٔ ۵
Quran, Al-Tahrim(#66), Line #5
«… مُسْلِمَاتٍ مُؤْمِنَاتٍ قَانِتَاتٍ تَائِبَاتٍ … .»
«… زنانى مسلمان، مؤمن، فرمانبردار، توبه‌كننده، ….»
** قرآن کریم، سورهٔ هود (۱۱)، آیهٔ ۴۴
Quran, Hud(#11), Line #44
«وَقِيلَ يَا أَرْضُ ابْلَعِي مَاءَكِ وَيَا سَمَاءُ أَقْلِعِي وَغِيضَ الْـمَاءُ
وَقُضِيَ الْأَمْرُ وَاسْتَوَتْ عَلَى الْجُودِيِّ ۖ وَقِيلَ بُعْدًا لِلْقَوْمِ الظَّالِـمِينَ»
«و گفته شد: اى زمين آب خود فروبر و اى آسمان بازايست.
آب فروشد و كار به پايان آمد و كشتى بر كوه جودى قرار گرفت
و ندا آمد كه اى لعنت باد بر مردم ستمكاره.»
*** قرآن کریم، سورهٔ یس (۳۶)، آیهٔ ۷۸
Quran, Yaseen(#36), Line #78
«وَضَرَبَ لَنَا مَثَلًا وَنَسِيَ خَلْقَهُ ۖ قَالَ مَنْ يُحْيِي الْعِظَامَ وَهِيَ رَمِيمٌ»
«در حالى كه آفرينش خود را از ياد برده است،
براى ما مَثَل مى‌زند كه چه كسى اين استخوانهاى پوسيده را زنده مى‌كند؟»
قرآن کریم، سورهٔ اسراء (۱۷)، آیهٔ ۴۹
Quran, Al-Israa(#17), Line #49
«وَقَالُوا أَإِذَا كُنَّا عِظَامًا وَرُفَاتًا أَإِنَّا لَـمَبْعُوثُونَ خَلْقًا جَدِيدًا»
«گفتند: آيا اگر از ما استخوانى بماند و خاكى، باز هم با آفرينشى نو از قبر برمى‌خيزيم؟»
قرآن کریم، سورهٔ اسراء (۱۷)، آیهٔ ۹۸
Quran, Al-Israa(#17), Line #98
«ذَٰلِكَ جَزَاؤُهُمْ بِأَنَّهُمْ كَفَرُوا بِآيَاتِنَا
وَقَالُوا أَإِذَا كُنَّا عِظَامًا وَرُفَاتًا أَإِنَّا لَـمَبْعُوثُونَ خَلْقًا جَدِيدًا»
اين كيفر آنهاست، زيرا به آيات ما ايمان نياوردند
و گفتند: آيا چون ما استخوان شديم و خاكى، ما را به صورت تازه‌اى زنده مى‌كنند؟
(۱) اَزرَق: آبی، نیلگون
(۲) تُتُق: خیمه، چادر بزرگ
(۳) اَزرَق‌تُتُق: کنایه از آسمان
(۴) مُسْلِمٰاتٍ مُؤمِنٰاتٍ قٰانِتٰاتٍ تٰائبٰاتْ: زنانى مسلمان، مؤمن، فرمانبردار، توبه‌كننده، اشاره به سورهٔ تحریم (۶۶)، آیهٔ ۵
(۵) طراز: نام شهری است در ترکستان. شمعِ طراز: کنایه از خوبرویان و معشوقانِ زیبا رخسار
(۶) زیشان: از ایشان
(۷) زادهٔ ثانی: کنایه از کسی که از ذهن متولد می‌شود و به بی‌نهایت و ابدیت زندگی (یا خداوند)، زنده می‌شود.
(۸) بَنین: پسران
(۹) بَنات: دختران
(۱۰) سلسله: زنجیر
(۱۱) بَرات: فرمان آزادی
(۱۲) شَبْشَبْ: مضطرب، شتاب‌زده
(۱۳) کوهِ جودی: نام کوهی که کشتی نوح بر آن نشست. اشاره به سورهٔ هود (۱۱)، آیهٔ ۴۴
(۱۴) تُرّهات: جمعِ تُرّهه، سخنان یاوه و بیهوده
(۱۵) اُقْتُلُونی یٰا ثِقٰات: ای یاران مورد اعتماد مرا بکشید، شعر حسین بن منصور حلّاج
(۱۶) رَمیم: پوسیده، اشاره به سورهٔ یس (۳۶)، آیهٔ ۷۸
(۱۷) رُفات: از هم پاشیده، اشاره به سورهٔ اسراء (۱۷)، آیهٔ ۴۹ و ۹۸
(۱۸) قول: گفتار، تصنیف
-----------
مولوی، دیوان شمس، غزل شمارهٔ ۳۸۶
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Qazal) #386, Divan e Shams
چون نداری تابِ ذاتش، چشم بگشا در صفات
چون نبینی بی‌جهت را، نورِ او بین در جهات
حوریان بین، نوریان بین، زیرِ این اَزرَق‌تُتُق
مُسْلِمٰاتٍ مُؤمِنٰاتٍ قٰانِتٰاتٍ تٰائبٰاتْ
هر یکی با نازباز و هر یکی عاشق‌نواز
هر یکی شمعِ طراز و هر یکی صبحِ نجات
مولوی، مثنوی، دفتر سوم، بیت ۲۲۸۷
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #3, Line #2287
او فضولی بوده است از اِنقباض
کرد بر مختارِ مطلق، اِعتراض
مولوی، دیوان شمس، غزل شمارهٔ ۳۸۶
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Qazal) #386, Divan e Shams
حوریان بین، نوریان بین، زیرِ این اَزرَق‌تُتُق
مُسْلِمٰاتٍ مُؤمِنٰاتٍ قٰانِتٰاتٍ تٰائبٰاتْ
قرآن کریم، سورهٔ تحریم (۶۶)، آیهٔ ۵
Quran, At-Tahrim(#66), Line #5
«… مُسْلِمَاتٍ مُؤْمِنَاتٍ قَانِتَاتٍ تَائِبَاتٍ … .»
«… زنانى مسلمان، مؤمن، فرمانبردار، توبه‌كننده، ….»
مولوی، مثنوی، دفتر اول، بیت ۳۰۵۱
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #1, Line #3051
چون نبودی فانی اندر پیشِ من
فضل آمد مر تو را گردن زدن
مولوی، مثنوی، دفتر سوم، بیت ۴۶۵۸
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #3, Line #4658
همچنین جویایِ درگاهِ خدا
چون خدا آمد، شود جوینده لا
گرچه آن وصلت بقا اندر بقاست
لیک زَاوّل آن بقا اندر فناست
سایه‌هایی که بُوَد جویایِ نور
نیست گردد چون کند نورش ظهور
مولوی، مثنوی، دفتر ششم، بیت ۷۳۰
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #6, Line #730
چون نمُردی، گشت جان کندن دراز
مات شو در صبح، ای شمعِ طَراز
تا نگشتند اخترانِ ما نهان
دان که پنهان است خورشیدِ جهان
مولوی، مثنوی، دفتر اوّل، بیت ۳۹۲۸
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #1, Line #3928
ظاهرش مرگ و، به باطن زندگی
ظاهرش اَبتَر(۱۹)، نهان پایندگی
(۱۹) اَبتَر: دُم‌بریده، ناقص
-----------
مولوی، مثنوی، دفتر اوّل، بیت ۳۹۶۶
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #1, Line #3966
چون که اندر مرگ بیند صد وجود
همچو پروانه بسوزاند وجود
مولوی، مثنوی، دفتر سوم، بیت ۳۹۵۱
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #3, Line #3951
مرگ، شیرین گشت و نَقلم(۲۰) زین سرا
چون قفس هَشتن(۲۱)، پریدن، مرغ را
(۲۰) نَقل: انتقال یافتن
(۲۱) هَشتن: رها کردن
-----------
مولوی، مثنوی، دفتر اوّل، بیت ۱۵۴۱
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #1, Line #1541
مرغ، کو اندر قفس زندانی است
می‌‌نجوید رَستن(۲۲)، از نادانی است
روح‌هایی کز قفس‌ها رَسته‌‌اند
انبیایِ رهبرِ شایسته‌‌اند
(۲۲) رَستن: رها شدن، آزاد شدن
-----------
مولوی، مثنوی، دفتر دوم، بیت ۱۱۷۳
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #2, Line #1173
جنسِ ما چون نیست جنسِ شاهِ ما
مایِ ما شد بهرِ مایِ او فنا
مولوی، مثنوی، دفتر دوم، بیت ۱۴۴۲
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #2, Line #1442
چونکه کشته گردد این جسمِ گران
زنده گردد هستیِ اسراردان
مولوی، مثنوی، دفتر دوم، بیت ۲۲۶۵
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #2, Line #2265
همرهِ غم باش، با وحشت بساز
می‌طلب در مرگِ خود عُمرِ دراز
مولوی، مثنوی، دفتر چهارم، بیت ۲۲۷۲
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #4, Line #2272
مرگِ پیش از مرگ، اَمن است ای فَتیٰ(۲۳)
این چنین فرمود ما را مُصطفیٰ
(۲۳) فتیٰ: جوانمرد، جوان
-----------
مولوی، مثنوی، دفتر پنجم، بیت ۱۷۲۰
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #5, Line #1720
تلخ کِی باشد کسی را کِش بَرَند
از میانِ زهرِ ماران سویِ قند؟
جان مجرّد(۲۴) گشته از غوغایِ تن
می‌پَرَد با پَرِّ دل، بی‌پایِ تن
(۲۴) مجرّد: تنها
-----------
مولوی، مثنوی، دفتر چهارم، بیت ۲۵۹۳
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #4, Line #2593
پس رِجال(۲۵) از نَقلِ عالَم شادمان
وز بقایش شادمان این کودکان
(۲۵) رِجال: مراد از تمامی انسان‌های به‌حضوررسیده چه زن و چه مرد
-----------
مولوی، مثنوی، دفتر ششم، بیت ۷۴۴
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #6, Line #744
جانْش را این دَم به بالا مَسکنی‌ست
گر بمیرد، روحِ او را نقل نیست
زآنکه پیش از مرگ، او کرده‌ست نَقل(۲۶)
این به مُردن فهم آید، نه به عقل
(۲۶) نقل: منتقل شدن، نقل کردن، گذر کردن
-----------
مولوی، مثنوی، دفتر ششم، بیت ۷۵۴
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #6, Line #754
بهرِ این گفت آن رسولِ خوش‌پیام
رمزِ مُوتُوا قَبْلَ مَوْتٍ یاٰ کِرام(۲۷)
حدیث
«مُوتُوا قَبْلَ اَنْ تَمُوتُوا.»
«بمیرید پیش از آنکه بمیرید.»
همچنانکه مُرده‌ام من، قَبلِ موت(۲۸)
زآن طرف آورده‌ام این صیت(۲۹) و صوت
(۲۷) کِرام: بزرگواران
(۲۸) موت: مرگ
(۲۹) صیت: شهرت
-----------
مولوی، مثنوی، دفتر سوم، بیت ۴۶۵۸
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #3, Line #4658
همچنین جویایِ درگاهِ خدا
چون خدا آمد، شود جوینده لا
گرچه آن وصلت بقا اندر بقاست
لیک ز اوّل آن بقا، اندر فناست
مولوی، مثنوی، دفتر چهارم، بیت ۳۹۸
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #4, Line #398
این چنین معدوم(۳۰) کو از خویش رفت
بهترینِ هست‌ها افتاد و زَفت(۳۱)
(۳۰) معدوم: از بین رفته شده
(۳۱) زَفت: فربه و بزرگ
-----------
مولوی، دیوان شمس، غزل شمارهٔ ۶۳۰
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Qazal) #630, Divan e Shams
از مات تو قوتی(۳۲) کن، یاقوت شو او را تو
تا او تو شوی، تو او، این حِصن(۳۳) و مَفَر(۳۴) باشد
(۳۲) قوت: غذا، طعام
(۳۳) حِصن: قلعه، پناهگاه
(۳۴) مَفَر: گریزگاه، پناهگاه
-----------
مولوی، مثنوی، دفتر سوم، بیت ۴۱۸۷
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #3, Line #4187
چون چنین بُردی‌ست ما را بَعدِ مات
راست آمد اِنَّ فی قَتْلی حَیاٰت(۳۵)
(۳۵) اِنَّ فی قَتْلی حَیاٰت: همانا در مرگ من زندگی است.
-----------
مولوی، مثنوی، دفتر دوم، بیت ۲۶۴۷
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #2, Line #2647
در بلا هم میچشم لذّاتِ او
ماتِ اویم، ماتِ اویم، ماتِ او
مولوی، مثنوی، دفتر ششم، بیت ۴۳۱۰
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #6, Line #4310
گفت: دردَت چینَم، او خود دُرد(۳۶) بود
مات بود، ارچه به ظاهر بُرد بود
(۳۶) دُرد: ناخالصی‌ها و موادِ ته‌نشین‌شدهٔ مایعات به‌ویژه شراب
-----------
مولوی، مثنوی، دفتر چهارم، بیت ۱۶۸۵
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #4, Line #1685
چون شکسته‌‌دل شدی از حالِ خویش
جابِرِ(۳۷) اشکستگان دیدی به پیش
(۳۷) جابِر: شکسته‌بند، از نام‌های خداوند
-----------
مولوی، مثنوی، دفتر اول، بیت ۳۸۸۲
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #1, Line #3882
چون شکسته‌بند(۳۸) آمد دستِ او
پس رفو(۳۹) باشد یقین اشکستِ او
(۳۸) شكسته‌بند: به‌معنىِ جبّار، يكى از اسماءالله است.
(۳۹) رفو: دوختن پارگی‌ها چنانکه ظاهراً معلوم نباشد.
-----------
مولوی، مثنوی، دفتر دوم، بیت ۳۰۳۷
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #2, Line #3037
عیب کردن خویش را دارویِ اوست
چون شکسته گشت، جای اِرْحَمُواست(۴۰)
حدیث
«اِرْحَمُوا تُرحَمُوا.»
«رحم کنید، تا بر شما رحم شود.»
گر همان عیبت نبود، ایمن مباش
بوک(۴۱) آن عیب از تو گردد نیز فاش
(۴۰) اِرْحَمُوا: فعل امر به‌معنیِ رحم کنید.
(۴۱) بوک: بُوَد که، باشد که
-----------
مولوی، مثنوی، دفتر چهارم، بیت ۲۷۵۷
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #4, Line #2757
چون شکسته می‌رهد، اِشکسته شُو
اَمن در فقر است، اندر فقر رُو
مولوی، دیوان شمس، غزل شمارهٔ ۱۷۲۳
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Qazal) #1723, Divan e Shams
هزار ابر عنایت بر آسمان رضاست
اگر ببارم، از آن ابر بر سَرَت بارم
مولوی، دیوان شمس، غزل شمارهٔ ۱۳۴۴
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Qazal) #1344, Divan e Shams
دَمِ او جان دَهَدَت رُو ز نَفَخْتُ(۴۲) بپذیر
کارِ او کُنْ فَیکون است نه موقوفِ عِلَل(۴۳)
(۴۲) نَفَخْتُ: دمیدم
(۴۳) عِلل: اسباب و علت‌های ذهنی
-----------
مولوی، مثنوی، دفتر دوم، بیت ۱۶۱۹
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #2, Line #1619
حاکم است و یَفْعَلُاللَّـه ما یَشا
او ز عینِ درد انگیزد دوا
«زیرا حق تعالی حاکم و فرمانروای جهان است و او هر چه خواهد همان کند.
چنانکه از ذات درد و مرض، دوا و درمان می آفریند.»
قرآن كريم، سورهٔ ابراهيم (۱۴)، آیهٔ ۲۷
Quran,Ibrahim(#14), Line #27
«…وَ يَفْعَلُ اللَّـهُ مَا يَشَاءُ.»
«…خدا هرچه خواهد همان مى‌كند.»
مولوی، مثنوی، دفتر دوم، بیت ۱۷۸۶
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #2, Line #1786
ای مُعافِ یَفْعَلُاللَّـه ماٰ یَشا
بیمُحابا رو زبان را بَرگُشا
مولوی، دیوان شمس، غزل شمارهٔ ۱۱۹۷
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Qazal) #1197, Divan e Shams
تو مگو همه به جنگند و ز صلحِ من چه آید
تو یکی نِه‌ای هزاری، تو چراغِ خود برافروز
مولوی، مثنوی، دفتر اول، بیت ۹۱۱
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #1, Line #911
مُرده باید بود پیش حکمِ حق
تا نیاید زخم، از رَب‌ُّالْفَلَق(۴۴)
(۴۴) رَب‌ُّالْفَلَق: پروردگار آفریدگان، پروردگار بامدادان، اشاره به سورهٔ فلق(۱۱۳)
-----------
مولوی، دیوان شمس، غزل شماره ۲۰۵۳
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Qazal) #2053, Divan e Shams
با عاشقان نشین و همه عاشقی گُزین(۴۵)
با آنکه نیست عاشق یک دَم مشو قَرین(۴۶)
ور زآنکه یار پردهٔ عزّت فروکشید
آن را که پرده نیست بر او، رویِ او ببین
آن روی بین که بر رُخَش آثارِ رویِ اوست
آن را نگر که دارد خورشید بر جَبین(۴۷)
(۴۵) گُزین: انتخاب کن، برگزین، فعلِ امر از مصدرِ گُزیدن
(۴۶) قَرین: نزدیک، یار، همدم
(۴۷) جَبین: پیشانی
-----------
مولوی، مثنوی، دفتر سوم، بیت ۱۳۵۹
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #3, Line #1359
ننگرم کس را و گر هم بنگرم
او بهانه باشد و، تو مَنْظَرم(۴۸)
(۴۸) مَنْظَر: جای نگریستن و نظر انداختن
-----------
مولوی، مثنوی، دفتر سوم، بیت ۲۱۰۱
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #3, Line #2101
اَمرِ غُضُّوا غَضَّةً أبصارَکُمْ
هم شنیدی، راست ننهادی تو سُم
«با اینکه این فرمانِ خدا را شنیدی که «چشمانِ خود را از نارواها فروبندید.»
ولی باز درست گام برنداشتی.»
قرآن کریم، سورهٔ نور (۲۴)، آیهٔ ۳۰
Quran, An-Noor(#24), Line #30
«قُلْ لِلْمُؤْمِنِينَ يَغُضُّوا مِنْ أَبْصَارِهِمْ … .»
«به مردان مؤمن بگو كه چشمان خويش را از نارواها فروگيرند … .»
مولوی، مثنوی، دفتر اوّل، بیت ۲۷۱۴
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #1, Line #2714
لوله‌‌ها بربند و پُر دارش ز خُم
گفت: غُضُّوا عَنْ هَوا أبصارکُمْ(۴۹)
(۴۹) غُضُّوا عَنْ هَوا أبصارکُمْ: دیدگانتان را از هوی و هوس فروبندید.
-----------
مولوی، مثنوی، دفتر دوم، بیت ٣٣۵۴
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #2, Line #3354
گرچه دوری، دور می‌جُنبان تو دُم
حَیثُ ما کُنْتُم فَوَلُّوا وَجْهَکُمْ
«گرچه در ذهن هستی و از او دوری، از دور دُمِ آشنایی با او (از جنسِ او بودن)
را به حرکت دَر‌آور. به این آیهٔ قرآن توجه کن که می‌گوید: در هر‌جا که هستی روی به او کن.»
مولوی، مثنوی، دفتر دوم، بیت ۳۷۴۵
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #2, Line #3745
حَیْثُ ما کُنْتُم فَوَلُّوا وَجْهَکُم
نَحْوَهُ هٰذَا الَّذی لَمْ یَنْهَکُم
«در هر وضعیتی هستید روی خود را به‌سویِ آن وحدت و یا آن سلیمان بگردانید
که این چیزی است که خدا شما را از آن باز نداشته است.»
مولوی، مثنوی، دفتر دوم، بیت ۱۲۴
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #2, Line #124
رُو اَشِدّاءُ عَلَی الْکُفّار باش
خاک بر دلداریِ اَغیار پاش
«برو نسبت‌به کافران سخت و باصلابت باش
و بر سر عشق و دوستی نامحرمانِ بَدنَهاد، خاک بپاش.»
بر سرِ اَغیار(۵۰) چون شمشیر باش
هین مکُن روباه‌بازی، شیر باش
(۵۰) اَغْیار: جمع غیر، نامحرمان، من‌های ذهنی
-----------
مولوی، مثنوی، دفتر ششم، بیت ۳۱۵۲
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #6, Line #3152
وآن گنه در وی ز جنسِ جُرمِ توست
باید آن خو را ز طبعِ خویش شُست
مولوی، مثنوی، دفتر چهارم، بیت ۳۱۰۸
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #4, Line #3108
بادْ تُند است و چراغم اَبْتَری(۵۱)
زو بگیرانم چراغِ دیگری
(۵۱) اَبْتَر: ناقص و به‌دردنخور
-----------
مولوی، مثنوی، دفتر چهارم، بیت ۳۱۱۲
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #4, Line #3112
او نکرد این فهم، پس داد از غِرَر(۵۲)
شمعِ فانی(۵۳) را به فانیی دِگر
(۵۲) غِرَر: جمع غِرَّه به‌معنی غفلت و بی‌خبری و غرور
(۵۳) فانی: زوال‌پذیر، هالِک، ناپایدار
-----------
مولوی، مثنوی، دفتر سوم، بیت ٢٢۶٩
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #3, Line #2269
دل نباشد غیرِ آن دریایِ نور
دل نظرگاهِ خدا وآن‌گاه کور؟!
مولوی، مثنوی، دفتر سوم، بیت ۲۲۶۳
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #3, Line #2263
دل تو این آلوده را پنداشتی
لاجَرَم(۵۴) دل ز اهلِ دل برداشتی
(۵۴) لاجَرَم: به‌ناچار
-----------
مولوی، مثنوی، دفتر سوم، بیت ۲۲۷۲
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #3, Line #2272
دل محیط است اندرین خِطّهٔ(۵۵) وجود
زر همی‌‌افشانَد از احسان و جود
(۵۵) خِطّه: سرزمین
-----------
مولوی، مثنوی، دفتر پنجم بیت ۸۸۱
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #5, Line #881
صد جَوالِ(۵۶) زر بیآری ای غَنی
حق بگوید دل بیار ای مُنحَنی(۵۷)
(۵۶) جَوال: کیسۀ بزرگ از نخ ضخیم یا پارچۀ خشن که برای حمل بار درست می‌کردند، بارجامه.
(۵۷) مُنحَنی: خمیده، خمیده‌قامت، بیچاره و درمانده
-----------
مولوی، دیوان شمس، غزل شمارهٔ ۳۸۶
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Qazal) #386, Divan e Shams
چون نداری تابِ ذاتش، چشم بگشا در صفات
چون نبینی بی‌جهت را، نورِ او بین در جهات
حوریان بین، نوریان بین، زیرِ این اَزرَق‌تُتُق
مُسْلِمٰاتٍ مُؤمِنٰاتٍ قٰانِتٰاتٍ تٰائبٰاتْ
هر یکی با نازباز و هر یکی عاشق‌نواز
هر یکی شمعِ طراز و هر یکی صبحِ نجات
هر یکی با نازباز و هر یکی عاشق‌نواز
هر یکی شمعِ طراز و هر یکی صبحِ نجات
هر یکی بسته‌دهان و موشکاف اندر بیان
هر یکی شکّرستان و هر یکی کانِ نبات
مولوی، مثنوی، دفتر پنجم، بیت ۱۰۹۴
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #5, Line #1094
بر سرِ عیسیٰ نهاده تَنگِ بار
خر سِکیزه(۵۸) می‌زند در مَرغزار(۵۹)
(۵۸) سِکیزه: جُفتَک
(۵۹) مَرغزار: سبزه‌زار
-----------
مولوی، مثنوی، دفتر چهارم، بیت ۱۴۶۶
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #4, Line #1466
این سگان کرَّاند زَامرِ اَنصِتوا(۶۰)
از سَفَه(۶۱)، وَع‌وَع‌کنان(۶۲) بر بَدرِ(۶۳) تو
(۶۰) اَنصِتوا: خاموش باشید، ذهنتان را خاموش کنید.
(۶۱) سَفَه: حماقت، ابلهی، نادانی
(۶۲) وَع‌وَع‌کنان: بانگ سگ و گرگ
(۶۳) بَدر: ماهِ کامل، ماهِ شبِ چهارده
-----------
مولوی، دیوان شمس، غزل شمارهٔ ۳۸۶
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Qazal) #386, Divan e Shams
جانِ کهنه می‌فشان و جانِ تازه می‌ستان
در فقیری می‌خرام و می‌ستان زیشان زکات
مولوی، مثنوی، دفتر دوم، بیت ۱۲۷۰
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #2, Line #1270
پندِ من بشنو که تن بندِ قَوی‌ست
کُهنه بیرون کُن، گرت مَیلِ نُوی‌ست
مولوی، مثنوی، دفتر اول، بیت ۲۲۴۱
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #1, Line #2241
این جهان نفی است، در اثبات جو
صورتت صِفْر است، در مَعنیت جو
جانِ شورِ تلخ، پیشِ تیغ بَر
جانِ چون دریایِ شیرین را بخر
مولوی، مثنوی، دفتر چهارم، بیت ۲۷۵۷
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #4, Line #2757
چون شکسته می‌رهد، اِشکسته شُو
اَمن در فقر است، اندر فقر رُو
مولوی، مثنوی، دفتر دوم، بیت ۳۱۷۲
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #2, Line #3172
چون نکردی هیچ سودی زین حِیَل(۶۴)
ترک حیلت کن که پیش آید دُوَل(۶۵)
چون یکی لحظه نخوردی بَر(۶۶) ز فَن
ترک فن گو، می‌طلب رَبُ المِنَن(۶۷)
چون مبارک نیست بر تو این علوم
خویشتن گولی(۶۸) کن و، بگذر ز شوم(۶۹)
چون ملایک گو که لا عِلْمَ لَنا
یا الهی، غَیْرَ ما عَلَّمْتَنا
«مانند فرشتگان بگو: «خداوندا، ما را دانشی نیست جز آنچه خود به ما آموختی.»»
قرآن کریم، سورهٔ بقره (۲)، آیهٔ ۳۲
Quran, Al-Baqarah(#2), Line #32
« قَالُوا سُبْحَانَکَ لَا عِلْمَ لَنَا إِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا ۖ إِنَّکَ أَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ.»
« گفتند: منّزهى تو. ما را جز آنچه خود به ما آموخته‌اى دانشى نيست. تويى داناى حكيم.»
(۶۴) حیَل: حیلت‌ها
(۶۵) دُوَل: جمع دولت
(۶۶) بَر: میوه
(۶۷) رَبُ المِنَن: پروردگار نعمت‌ها، از نام‌های خداوند
(۶۸) گول: نادان، احمق
(۶۹) شوم: نحسی
-----------
مولوی، مثنوی، دفتر پنجم، بیت ۸۰۹
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #5, Line #809
تازه می‌گیر و کهن را می‌سپار
که هر امسالت فزون است از سه پار(۷۰)
(۷۰) پار: سال گذشته
-----------
مولوی، دیوان شمس، غزل شمارهٔ ۳۸۶
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Qazal) #386, Divan e Shams
جانِ کهنه می‌فشان و جانِ تازه می‌ستان
در فقیری می‌خرام و می‌ستان زیشان زکات
شیرِ جان زین مریمان خور چونکه زادهٔ ثانیی
تا چو عیسی فارغ آیی از بَنین و از بَنات
مولوی، مثنوی، دفتر پنجم، بیت ۱۷۱۵
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #5, Line #1715
بُرجِ زندان را شکست اَرکانیی(۷۱)
هیچ ازو رنجد دل ِزندانیی؟
(۷۱) اَرکانی: در اینجا یعنی کسی که از جنس زندگی است.
-----------
مولوی، مثنوی، دفتر چهارم، بیت ۲۰۳۴
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #4, Line #2034
این عجب که جان به زندان اندر است
وآنگهی مفتاحِ(۷۲) زندانش به دست
(۷۲) مفتاح: کلید
-----------
مولوی، مثنوی، دفتر اول، بیت ١۶۴۰
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #1, Line #1640
طفلِ جان از شیرِ شیطان باز کُن
بعد از آنَش با مَلَک انباز(۷۳) کُن
(۷۳) انباز: شریک
-----------
مولوی، دیوان شمس، غزل شمارهٔ ۲۰۲۹
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Qazal) #2029, Divan e Shams
ای عاشقِ موفّق، وی صادقِ مصدّق
می‌بایدت چو گردون بر قطبِ(۷۴) خود تنیدن
در بی‌خودی تو خود را می‌جوی تا بیابی
زیرا فراق صعب(۷۵) است، خاصه ز حق بریدن
لب را ز شیرِ شیطان می‌کوش تا بشویی
چون شسته شد، توانی پستانِ دل مکیدن
(۷۴) قطب: میلهٔ ثابت در سنگ زیرین آسیا که سنگ رویی آسیا به دور آن می‌چرخد.
(۷۵) صعب: دشوار، مشکل
-----------
مولوی، دیوان شمس، غزل شمارهٔ ۳۸۶
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Qazal) #386, Divan e Shams
شیرِ جان زین مریمان خور چونکه زادهٔ ثانیی
تا چو عیسی فارغ آیی از بَنین و از بَنات
روز و شب را چون دو مجنون درکشان در سلسله
ای که هر روزت چو عید و هر شبت قدر و بَرات
مولوی، مثنوی، دفتر سوم، بیت ۱۳۵۹
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #3, Line #1359
ننگرم کس را و گر هم بنگرم
او بهانه باشد و، تو مَنْظَرم(۷۶)
عاشقِ صُنعِ(۷۷) تواَم در شُکر و صبر(۷۸)
عاشقِ مصنوع کِی باشم چو گَبر(۷۹)؟
(۷۶) مَنْظَر: جای نگریستن و نظر انداختن
(۷۷) صُنع: قدرت آفریدگاری، آفریدن
(۷۸) شُکر و صبر: در اینجا کنایه از نعمت و بلاست.
(۷۹) گبر: کافر
-----------
مولوی، دیوان شمس، غزل شمارهٔ ۳۸۶
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Qazal) #386, Divan e Shams
روز و شب را چون دو مجنون درکشان در سلسله
ای که هر روزت چو عید و هر شبت قدر و بَرات
چونکه شه بنمود رخ را، اسب شد همراهِ پیل
عقلِ مسکین گشت مات و جان میانِ برد و مات
مولوی، مثنوی، دفتر سوم، بیت ۴۱۸۷
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #3, Line #4187
چون چنین بُردی‌ست ما را بَعدِ مات
راست آمد اِنَّ فی قَتْلی حَیاٰت(۸۰)
(۸۰) اِنَّ فی قَتْلی حَیاٰت: همانا در مرگ من زندگی است.
-----------
مولوی، مثنوی، دفتر سوم، بیت ۴۶۵۸
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #3, Line #4658
همچنین جویایِ درگاهِ خدا
چون خدا آمد، شود جوینده لا
مولوی، دیوان شمس، غزل شماره ٢٣٧٢
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Qazal) #2372, Divan e Shams
چو رُخِ شاه بدیدی، برو از خانه چو بَیذَق(۸۱)
رُخِ خورشید چو دیدی، هله گم شو چو ستاره
چو بدآن بنده‌نوازی، شده‌ای پاک و نمازی
همگان را تو صلا(۸۲) گو چو مؤذّن ز مناره
تو در این ماه نظر کن، که دلت روشن از او شد
تو در این شاه نگه کن، که رسیده‌است سواره
(۸۱) بیذَق: پیادۀ بازی شطرنج، سرباز پیاده
(۸۲) صَلا: دعوت عمومی
-----------
مولوی، دیوان شمس، غزل شمارهٔ ۳۸۶
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Qazal) #386, Divan e Shams
چونکه شه بنمود رخ را، اسب شد همراهِ پیل
عقلِ مسکین گشت مات و جان میانِ برد و مات
عاشقان را وقتِ شورش ابله و شَبْشَبْ مبین
کوهِ جودی عاجز آید پیشِ ایشان در ثبات
مولوی، مثنوی، دفتر سوم، بیت ۲۶۶۸
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #3, Line #2668
مانع آید از سخن‌هایِ مهم
انبیا بردند امرِ فَاسْتَقِمْ(۸۳)
قرآن کریم، سورهٔ شورى (۴۲)، آیهٔ ۱۵
Quran, Ash-Shura(#42), Line #15
«… وَاسْتَقِمْ … .»
«… پايدارى ورز … .»
«… استقامت کن … .»
قرآن کریم، سورهٔ هود (۱۱)، آیهٔ ۱۱۲
Quran, Hud(#11), Line #112
«فَاسْتَقِمْ كَمَا أُمِرْتَ وَمَنْ تَابَ مَعَكَ وَلَا تَطْغَوْا إِنَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ.»
«همراه با آنان كه با تو رو به خدا كرده‌اند، همچنان كه مأمور شده‌اى ثابت‌قدم باش.
و طغيان مكنيد كه او به هر كارى كه مى‌كنيد بيناست.»
(۸۳) فاسْتَقِم: پس استقامت کن
-----------
مولوی، مثنوی، دفتر چهارم، بیت ۳۰۲۸
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #4, Line #3028
بهرِ اظهار است این خلقِ جهان
تا نمانَد گنجِ حکمت‌ها نهان
مولوی، مثنوی، دفتر چهارم، بیت ۱۶۸۵
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #4, Line #1685
چون شکسته‌‌دل شدی از حالِ خویش
جابِرِ(۸۴) اشکستگان دیدی به پیش
(۸۴) جابِر: شکسته‌بند، از نام‌های خداوند
-----------
مولوی، مثنوی، دفتر اول، بیت ۳۸۸۲
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #1, Line #3882
چون شکسته‌بند آمد دستِ او
پس رفو(۸۵) باشد یقین اشکستِ او
(۸۵) رفو: مَجاز از درست و اصلاح کردن
-----------
مولوی، مثنوی، دفتر دوم، بیت ۳۰۳۷
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #2, Line #3037
عیب کردن خویش را دارویِ اوست
چون شکسته گشت، جای اِرْحَمُواست(۸۶)
حدیث
«اِرْحَمُوا تُرحَمُوا.»
«رحم کنید، تا بر شما رحم شود.»
(۸۶) اِرْحَمُوا: فعل امر به‌معنیِ رحم کنید
-----------
مولوی، دیوان شمس، غزل شمارهٔ ۳۸۶
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Qazal) #386, Divan e Shams
عاشقان را وقتِ شورش ابله و شَبْشَبْ مبین
کوهِ جودی عاجز آید پیشِ ایشان در ثبات
جانِ جمله پیشه‌ها عشق است امّا آنکه او
ترّه‌زارِ دل نبیند، درفتد در تُرّهات
مولوی، مثنوی، دفتر پنجم، بیت ۱۰۴۲
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #5, Line #1042
قُلْ(۸۷) اَعُوذَت(۸۸) خوانْد باید کِای اَحَد
هین ز نَفّاثات(۸۹)، افغان وَز عُقَد(۹۰)
«در اینصورت باید سوره قُل اَعوذُ را بخوانی و بگویی که ای خداوند یگانه،
به فریاد رس از دست این دمندگان و این گره‌ها.»
می‌دمند اندر گِرِه آن ساحرات
اَلْغیاث(۹۱) اَلْمُستغاث(۹۲) از بُرد و مات
«آن زنان جادوگر در گره‌های افسون می‌دمند.
ای خداوندِ دادرس به فریادم رس از غلبهٔ دنیا و مقهور شدنم به دست دنیا.»
لیک برخوان از زبانِ فعل نیز
که زبانِ قول سُست است ای عزیز
(۸۷) قُلْ: بگو
(۸۸) اَعُوذُ: پناه می‌برم
(۸۹) نَفّاثات: بسیار دمنده
(۹۰) عُقَد: جمعِ عقده، گره‌ها
(۹۱) اَلْغیاث: کمک، فریادرسی
(۹۲) اَلْمُستغاث: فریادرس، کسی که به فریادِ درماندگان رسد. از نام‌های خداوند
-----------
مولوی، مثنوی، دفتر ششم، بیت ۲۹۰۴
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #6, Line #2904
زین کَشِش‌ها ای خدایِ رازدان
تو به جذبِ لطفِ خودْمان دِهْ امان
غالبی(۹۳) بر جاذبان، ای مشتری
شاید(۹۴) ار درماندگان را واخَری
(۹۳) غالب: چیره
(۹۴) شاید: شایسته است
-----------
مولوی، دیوان شمس، غزل شمارهٔ ۳۸۶
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Qazal) #386, Divan e Shams
من خمش کردم، چو دیدم خوش‌تر از خود ناطقی
پیشِ او میرم، بگویم: اُقْتُلُونی یٰا ثِقٰات
مولوی، مثنوی، دفتر اول، بیت ۶۱۶
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #1, Line #616
گَر بِپَرّانیم تیر، آن نی زِ ماست
ما کَمان و تیراَنْدازَش خداست
قرآن کریم، سورهٔ انفال (۸)، آیهٔ ۱۷
Quran, Al-Anfaal(#8), Line #17
«... وَمَا رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلَٰكِنَّ اللَّهَ رَمَىٰ ... .»
«… و آن‌گاه که تیر می‌انداختی، تو تیر نمی‌انداختی، خدا بود که تیر می‌انداخت … .»
مولوی، دیوان شمس، غزل شمارهٔ ۳۸۶
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Qazal) #386, Divan e Shams
شمسِ تبریزی چو بگشاید دهانِ چون شِکَر
از طرب در جنبش آید هم رَمیم و هم رُفات
مولوی، مثنوی، دفتر سوم، بیت ۴۶۵۹
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #3, Line #4659
گرچه آن وصلت بقا اندر بقاست
لیک زَاوّل آن بقا اندر فناست
مولوی، مثنوی، دفتر پنجم، بیت ۸۰۷
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #5, Line #807
در فناها این بقا را دیده‌ای
بر بقایِ جسم چون چَفسیده‌ای(۹۵)؟
(۹۵) چَفسیده‌ای: چسبیده‌ای
-----------
مولوی، مثنوی، دفتر سوم، بیت ٣٨٣٨
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #3, Line #3838
آزمودم مرگِ من در زندگی‌ست
چون رَهَم زین زندگی، پایندگی‌ست
مولوی، مثنوی، دفتر سوم، بیت ۱۵۰۳
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #3, Line #1503
این همی‌‌گوید که آن ضال(۹۶) است و گم
بی‌خبر از حالِ او، وَز امرِ قُمْ
قرآن کریم، سورهٔ مدثر (۷۴)، آیهٔ ۲
Quran, Al-Muddaththir(#74), Line #2
«قُمْ فَأَنْذِرْ»
«برخيز و بيم ده.»
(۹۶) ضال: گمراه
-----------
مولوی، مثنوی، دفتر چهارم، بیت ١۴۵۶
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #4, Line #1456
هین قُمِ اللَّیْلَ که شمعی، ای هُمام
شمع اندر شب بُوَد اندر قیام
«به‌هوش باش ای جوانمرد، در شبِ ذهن و دنیا به خواب همانیدگی‌ها نرو و بیدار بمان،
زیرا شمع حضورت با فضای گشوده‌شده در تاریکیِ این شب باید شروع به قیام کند و فروزان باشد.»
قرآن کریم، سورهٔ مزمل (۷۳)، آیهٔ ۱-۲
Quran, Al-Muzzammil(#73), Line #1-2
«يَا أَيُّهَا الْمُزَّمِّلُ.»
«اى جامه بر خود پيچيده.»
«قُمِ اللَّيْلَ إِلَّا قَلِيلًا.»
«شب را زنده بدار، مگر اندكى را.»
مولوی، دیوان شمس، غزل شمارهٔ ۳۸۶
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Qazal) #386, Divan e Shams
شمسِ تبریزی چو بگشاید دهانِ چون شِکَر
از طرب در جنبش آید هم رَمیم و هم رُفات
رو خمش کن، قول کم گو، بعد از این فعّال باش
چند گویی فاعلاتن فاعلاتن فاعلات؟
مولوی، مثنوی، دفتر ششم، بیت ۲۵٠٠
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #6, Line #2500
درگذر از فضل و از جَلدی(۹۷) و فن
کارْ خدمت دارد و خُلقِ حَسَن
(۹۷) جَلدی: چابکی، چالاکی
-----------
مولوی، مثنوی، دفتر اول، بیت ۹۴۷
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #1, Line #947
گر توکّل می‌کنی، در کار کن
کِشت کن، پس تکیه بر جَبّار(۹۸) کن
(۹۸) جبّار: از نام‌های خداوند
-----------
مولوی، مثنوی، دفتر چهارم، بیت ٢٠۶٢
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #4, Line #2062
خامُشی بحر است و گفتن همچو جو
بحر(۹۹) می‌جویَد تو را، جو را مجو
(۹۹) بحر: دریا
-----------
مولوی، مثنوی، دفتر پنجم، بیت ۴۰۵۸
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #5, Line #4058
همچو یوسف که درونِ قعرِ چاه
کشف شد پایانِ کارش از اِله
قرآن کریم، سورهٔ یوسف (۱۲)، آیهٔ ۱۵
Quran,Yusuf(#12), Line #15
«فَلَمَّا ذَهَبُوا بِهِ وَأَجْمَعُوا أَنْ يَجْعَلُوهُ فِي غَيَابَتِ الْجُبِّ وَأَوْحَيْنَا إِلَيْهِ لَتُنَبِّئَنَّهُمْ بِأَمْرِهِمْ هَٰذَا وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ.»
«چون او را بردند و هماهنگ شدند كه در عمق تاريک چاهش بيفكنند،
به او وحى كرديم كه ايشان را از اين كارشان آگاه خواهى ساخت و خود ندانند.»
هر که را فتح(۱۰۰) و ظفر(۱۰۱) پیغام داد
پیشِ او یک شد مُراد و بی‌مُراد
هر که پایَندانِ(۱۰۲) وَی شد وصلِ یار
او چه ترسد از شکست و کارزار؟
چون یقین گشتش که خواهد کرد مات
فوتِ اسب و پیل هستش تُرَّهات(۱۰۳)
گر بَرَد اسبش هرآنکه اسب‌جوست
اسب رُو گو، نه که پیشآهنگ اوست؟
مرد را با اسب کِی خویشی بُوَد؟
عشقِ اسبش از پیِ پیشی بُوَد
بهرِ صورت‌ها مَکَش چندین زَحیر(۱۰۴)
بی‌صُداعِ(۱۰۵) صورتی، معنی بگیر
هست زاهد را غمِ پایانِ کار
تا چه باشد حالِ او روزِ شمار؟
عارفان، ز آغاز گشته هوشمند
از غم و احوالِ آخِر فارغ‌اند
بود عارف را همین خوف و رجا(۱۰۶)
سابقه‌دانیش، خورد آن هر دو را
دید، کو سابق زراعت کرد ماش
او همی‌داند چه خواهد بود چاش(۱۰۷)
عارف است و باز رَست از خوف و بیم
های‌هو(۱۰۸) را کرد تیغِ حق دو نیم
بود او را بیم و اومید از خدا
خوف فانی شد، عِیان گشت آن رَجا
چون شکست او گوهرِ خاص آن زمان
زآن امیران خاست(۱۰۹) صد بانگ و فغان
کاین چه بی‌باکی است؟ والله کافر است
هر که این پُرنور گوهر را شکست
وآن جماعت جمله از جهل و عَما(۱۱۰)
درشکسته دُرِّ امرِ شاه را
قیمتی‌گوهر نتیجهٔ مِهر و وُد(۱۱۱)
بر چنان خاطر چرا پوشیده شد؟
(۱۰۰) فتح: گشایش و پیروزی
(۱۰۱) ظَفَر: پیروزی، کامروایی
(۱۰۲) پایَندان: ضامن، کفیل
(۱۰۳) تُرَّهات: سخنانِ یاوه و بی‌ارزش، جمع تُرَّهه؛ در اینجا به معنی بی‌ارزش و بی‌اهمیت
(۱۰۴) زَحیر: ناله‌ای که از خستگی و آزردگی بر‌آید.
(۱۰۵) صُداع: سردرد، زحمت
(۱۰۶) خوف و رَجا: بیم و امید
(۱۰۷) چاش: محصول
(۱۰۸) های‌هو: هیاهو
(۱۰۹) خاستن: بلند‌شدن، بر‌پا‌شدن، بر‌خاستن
(۱۱۰) عَما: کوری
(۱۱۱) وُدّ: دوستی
-----------
مولوی، مثنوی، دفتر پنجم، بیت ۴۰۷۵
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #5, Line #4075
«تشنیع زدنِ اُمرا بر اَیاز که چرا شکستن؟ و جواب دادنِ ایاز ایشان را»
گفت ایاز: ای مهترانِ(۱۱۲) نامور(۱۱۳)
امرِ شه بهتر به قیمت یا گهر
امرِ سلطان بِهْ بُوَد پیشِ شما
یا که این نیکوگُهَر؟ بهرِ خدا
ای نظرتان بر گُهَر بر شاه نَه
قبله‌تان غول‌ست و جادهٔ راه نَه
من ز شَه بر می‌نگردانم نظر
من چو مُشرِک روی نآرَم با حَجَر(۱۱۴)
بی‌گُهَر جانی که رنگین سنگ را
برگُزیند، پس نهد شاهِ مرا
پشت سویِ لُعبتِ(۱۱۵) گلرنگ کُن
عقل در رنگ‌آورنده دَنگ(۱۱۶) کُن
(۱۱۲) مِهتران: بزرگان
(۱۱۳) نامور: نامدار، مشهور
(۱۱۴) حَجَر: سنگ
(۱۱۵) لُعبتِ: بازیچه، بت
(۱۱۶) دَنگ: ابله، احمق، مبهوت
-----------
مولوی، مثنوی، دفتر سوم، بیت ۴۴۶۲
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #3, Line #4462
«فَسْخُ عَزایِمَ وَ نَقْضُهاٰ(۱۱۷)، جهتِ باخبر کردنِ آدمی را از آنکه مالک و قاهر اوست
و گاه‌گاه عزِم او را فسخ ناکردن و نافذ داشتن، تا طمعِ او را بر عزم کردن دارد
تا باز عزمش را بشکند، تا تنبیه بر تنبیه بود.»
عزم‌ها و قصدها در ماجَرا
گاه‌گاهی راست می‌آید تو را
تا به طَمْعِ(۱۱۸) آن دلت نیّت کند
بارِ دیگر نیّتت را بشکند
ور به کلّی بی‌مرادت داشتی
دل شدی نومید، اَمَل(۱۱۹) کی کاشتی؟
ور نکاریدی اَمَل، از عوری‌اش(۱۲۰)
کِی شدی پیدا بر او مَقهوری‌اش(۱۲۱)؟
عاشقان از بی‌مرادیِ‌هایِ خویش
باخبر گشتند از مولایِ خویش
بی‌مرادی شد قَلاووزِ(۱۲۲) بهشت
حُفَّتِ الْجَنَّة شنو ای خوش‌سرشت
حدیث نبوی
«حُفَّتِ الْجَنَّةُ بِالْمَكَارِهِ وَحُفَّتِ النَّارُ بِالشَّهَوَاتِ.»
«بهشت در چیزهای ناخوشایند پوشیده شده و دوزخ در شهوات.»
که مراداتت همه اِشکسته‌پاست
پس کسی باشد که کامِ او رَواست؟
پس شدند اشکسته‌اش آن صادقان
لیک کو خود آن شکستِ عاشقان؟
عاقلان، اشکسته‌اش از اضطرار
عاشقان، اِشکسته با صد اختیار
عاقلانش، بندگانِ بندی‌اند
عاشقانش، شِکّری و قندی‌اند
اِئْتیِاٰ کَرْهاً مهارِ عاقلان
اِئْتِیاٰ طَوْعاً بهارِ بیدلان
«از روی کراهت و بی‌میلی بیایید، افسار عاقلان است،
اما از روی رضا و خرسندی بیایید، بهار عاشقان است.»
قرآن كريم، سورهٔ فصّلت (۴۱)، آيهٔ ۱۱
Quran, Fussilat(#41), Line #11
« ثُمَّ اسْتَوَىٰ إِلَى السَّمَاءِ وَهِيَ دُخَانٌ فَقَالَ لَهَا
وَلِلْأَرْضِ ائْتِيَا طَوْعًا أَوْ كَرْهًا قَالَتَا أَتَيْنَا طَائِعِينَ.»
«سپس به آسمان پرداخت و آن دودى بود.
پس به آسمان و زمين گفت: خواه يا ناخواه بياييد. گفتند: فرمانبردار آمديم.»
(۱۱۷) فَسْخُ عَزایِمَ وَ نَقْضُهاٰ: برهم زدن و گسستن اراده‌ها و تصمیم‌ها
(۱۱۸) طَمْع: زیاده‌خواهی، حرص، آز
(۱۱۹) اَمَل: آرزو
(۱۲۰) عوری: برهنگی
(۱۲۱) مقهوری: مقهور بودن، شکست‌خوردگی، مخالف قهّار
(۱۲۲) قَلاووز: پیشآهنگ، پیشرو لشکر
-----------
مولوی، مثنوی، دفتر پنجم، بیت ۳۵۲۰
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #5, Line #3520
زهد و پیری، ضعف بر ضعف آمده
واندر آن زُهدش گشادی ناشده
رنج دیده، گنج نادیده ز یار
کارها دیده، ندیده مزدِ کار
یا نبود آن کارِ او را خود گُهَر
یا نیامد وقتِ پاداش از قَدَر
یا که بود آن سعی چون سعیِ جُهود
یا جزا وابستهٔ میقات بود
مر وَرا درد و مصیبت این بس است
که درین وادیِّ پُرخون بی‌کس است
چشم پُردرد و نشسته او به کُنج
رُو تُرُش کرده، فرو افکنده لُنج(۱۲۳)
نه یکی کَحّال(۱۲۴)، کاو را غم خورَد
نیش(۱۲۵)، عقلی که به کُحْلی(۱۲۶) پی بَرَد
اجتهادی می‌کند با حَرْز(۱۲۷) و ظن
کار، در بوک(۱۲۸) است تا نیکو شدن
زان رَهَش دور است تا دیدارِ دوست
کاو نجویَد، سَر، رئیسیش(۱۲۹) آرزوست
ساعتی او با خدا اندر عِتاب(۱۳۰)
که نصیبم رنج آمد زین حساب
ساعتی با بختِ خود اندر جدال
که همه پَرّان و ما ببْریده بال
هر که محبوس است اندر بو و رنگ
گرچه در زُهدست، باشد خُوش تنگ(۱۳۱)
تا برون ناید ازین ننگین مُناخ(۱۳۲)
کِی شود خُویَش خوش و صدرَش فَراخ؟
زاهدان را در خلا پیش از گشاد
کارد و اُستُرّه(۱۳۳) نشاید هیچ داد
کز ضَجَر(۱۳۴) خود را بدرّاند شکم
غصّهٔ آن بی‌مُرادی‌ها و غم
(۱۲۳) لُنج: لب
(۱۲۴) کَحّال: طبیب چشم در دوران پیشین، چشم پزشک، کسی که به چشم‌ها سرمه می‌کشید.
(۱۲۵) نیش: مخفّفِ نی‌اش، یعنی نیست او را، ندارد
(۱۲۶) کُحل: سرمه، سرمه کشیدن
(۱۲۷) حَرْز: حدس، تخمین
(۱۲۸) بوک: باشد که، کاش
(۱۲۹) رئیسی: ریاست
(۱۳۰) عِتاب: ملامت کردن، سرزنش
(۱۳۱) خُوش تنگ: مخفّفِ خوی‌اش تنگ است.
(۱۳۲) مُناخ: خوابگاه شتر، در اینجا به‌معنی حصار
(۱۳۳) اُستُره: تیغ سلمانی، تیغ سَرتراشی
(۱۳۴) ضَجَر: دلتنگی
-----------
مولوی، مثنوی، دفتر پنجم، بیت ۳۵۳۵
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #5, Line #3535
«انداختنِ مُصطفیٰ عَلَیه‌السَّلام، خود را از کوهِ حِریٰ
از وحشتِ دیر نمودنِ جبرئیل علیه‌السَّلام، و نمودنِ جبرئیل علیه‌السَّلام،
خود را به وی که مَیَنداز که تو را دولت‌ها در پیش است.»
مصطفیٰ را هَجْر(۱۳۵) چون بفراختی
خویش را از کوه می‌انداختی
تا بگفتی جبرئیلش: هین مکن
که تو را بس دولت است از امرِ کُن
مصطفیٰ ساکن شدی ز انداختن
باز هِجران آوریدی تاختن
قرآن کریم، سوره یس (۳۶)، آیهٔ ۸۲
Quran, Yaseen(#36), Line #82
«إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شَيْئًا أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ»
«چون بخواهد چيزى را بيافريند، فرمانش اين است كه
مى‌گويد: «موجود شو»، پس موجود مى‌شود.»
باز خود را سرنگون از کوه، او
می‌فکندی از غم و اندوه او
باز خود پیدا شدی آن جبرئیل
که مکن این، ای تو شاهِ بی‌بدیل(۱۳۶)
همچنین می‌بود تا کشفِ حجاب
تا بیابید آن گهر را او ز جیب
بهرِ هر محنت(۱۳۷) چو خود را می‌کُشند
اصلِ محنت‌هاست این، چونش کَشَند(۱۳۸)؟
از فدایی مردمان را حیرتی‌ست
هر یکی از ما فِدای سیرتی‌ست
ای خُنُک آنکه فدا کرده‌ست تن
بهرِ آنک(۱۳۹) ارزد فدایِ آن شدن
هر یکی چونکه فداییِّ فنی‌ست
کاندر آن رَه صرفِ عُمر و کُشتنی‌ست
کُشتنی اندر غروبی یا شُروق
که نه شایق(۱۴۰) مانَد آنگه نه مَشوق(۱۴۱)
باری این مُقبِل(۱۴۲) فدایِ این فن است
کاندر او صد زندگی در کُشتن است
عاشق و معشوق و عشقش بر دوام
در دو عالَم بهره‌مند و نیک‌نام
یا کِرامی اِرْحَموا اَهْل‌َالْهَویٰ
شَأْنُهُمْ وِرْدُالتَّویٰ بَعْدُالتَّویٰ
«ای یاران بزرگوارم بر عُشّاق رحم آرید،
زیرا کار آنان این است که از هر مرگ به مرگی دیگر درآیند.»
(۱۳۵) هَجْر: دوری
(۱۳۶) بی‌بدیل: بی‌نظیر
(۱۳۷) محنت: رنج
(۱۳۸) چونش کَشَند: چگونه تحملش می‌کنند؟
(۱۳۹) آنک: آنکه
(۱۴۰) شایق: مشتاق، در اینجا به‌معنی عاشق
(۱۴۱) مَشوق: هرآن‌چه مورد اشتیاق است. در اینجا به‌معنی معشوق
(۱۴۲) مُقبِل: خوش‌اقبال، نیک‌بخت
-------------------------
مجموع لغات:
(۱) اَزرَق: آبی، نیلگون
(۲) تُتُق: خیمه، چادر بزرگ
(۳) اَزرَق‌تُتُق: کنایه از آسمان
(۴) مُسْلِمٰاتٍ مُؤمِنٰاتٍ قٰانِتٰاتٍ تٰائبٰاتْ: زنانى مسلمان، مؤمن، فرمانبردار، توبه‌كننده، اشاره به سورهٔ تحریم (۶۶)، آیهٔ ۵
(۵) طراز: نام شهری است در ترکستان. شمعِ طراز: کنایه از خوبرویان و معشوقانِ زیبا رخسار
(۶) زیشان: از ایشان
(۷) زادهٔ ثانی: کنایه از کسی که از ذهن متولد می‌شود و به بی‌نهایت و ابدیت زندگی (یا خداوند)، زنده می‌شود.
(۸) بَنین: پسران
(۹) بَنات: دختران
(۱۰) سلسله: زنجیر
(۱۱) بَرات: فرمان آزادی
(۱۲) شَبْشَبْ: مضطرب، شتاب‌زده
(۱۳) کوهِ جودی: نام کوهی که کشتی نوح بر آن نشست. اشاره به سورهٔ هود (۱۱)، آیهٔ ۴۴
(۱۴) تُرّهات: جمعِ تُرّهه، سخنان یاوه و بیهوده
(۱۵) اُقْتُلُونی یٰا ثِقٰات: ای یاران مورد اعتماد مرا بکشید، شعر حسین بن منصور حلّاج
(۱۶) رَمیم: پوسیده، اشاره به سورهٔ یس (۳۶)، آیهٔ ۷۸
(۱۷) رُفات: از هم پاشیده، اشاره به سورهٔ اسراء (۱۷)، آیهٔ ۴۹ و ۹۸
(۱۸) قول: گفتار، تصنیف
(۱۹) اَبتَر: دُم‌بریده، ناقص
(۲۰) نَقل: انتقال یافتن
(۲۱) هَشتن: رها کردن
(۲۲) رَستن: رها شدن، آزاد شدن
(۲۳) فتیٰ: جوانمرد، جوان
(۲۴) مجرّد: تنها
(۲۵) رِجال: مراد از تمامی انسان‌های به‌حضوررسیده چه زن و چه مرد
(۲۶) نقل: منتقل شدن، نقل کردن، گذر کردن
(۲۷) کِرام: بزرگواران
(۲۸) موت: مرگ
(۲۹) صیت: شهرت
(۳۰) معدوم: از بین رفته شده
(۳۱) زَفت: فربه و بزرگ
(۳۲) قوت: غذا، طعام
(۳۳) حِصن: قلعه، پناهگاه
(۳۴) مَفَر: گریزگاه، پناهگاه
(۳۵) اِنَّ فی قَتْلی حَیاٰت: همانا در مرگ من زندگی است.
(۳۶) دُرد: ناخالصی‌ها و موادِ ته‌نشین‌شدهٔ مایعات به‌ویژه شراب
(۳۷) جابِر: شکسته‌بند، از نام‌های خداوند
(۳۸) شكسته‌بند: به‌معنىِ جبّار، يكى از اسماءالله است.
(۳۹) رفو: دوختن پارگی‌ها چنانکه ظاهراً معلوم نباشد.
(۴۰) اِرْحَمُوا: فعل امر به‌معنیِ رحم کنید.
(۴۱) بوک: بُوَد که، باشد که
(۴۲) نَفَخْتُ: دمیدم
(۴۳) عِلل: اسباب و علت‌های ذهنی
(۴۴) رَب‌ُّالْفَلَق: پروردگار آفریدگان، پروردگار بامدادان، اشاره به سورهٔ فلق(۱۱۳)
(۴۵) گُزین: انتخاب کن، برگزین، فعلِ امر از مصدرِ گُزیدن
(۴۶) قَرین: نزدیک، یار، همدم
(۴۷) جَبین: پیشانی
(۴۸) مَنْظَر: جای نگریستن و نظر انداختن
(۴۹) غُضُّوا عَنْ هَوا أبصارکُمْ: دیدگانتان را از هوی و هوس فروبندید.
(۵۰) اَغْیار: جمع غیر، نامحرمان، من‌های ذهنی
(۵۱) اَبْتَر: ناقص و به‌دردنخور
(۵۲) غِرَر: جمع غِرَّه به‌معنی غفلت و بی‌خبری و غرور
(۵۳) فانی: زوال‌پذیر، هالِک، ناپایدار
(۵۴) لاجَرَم: به‌ناچار
(۵۵) خِطّه: سرزمین
(۵۶) جَوال: کیسۀ بزرگ از نخ ضخیم یا پارچۀ خشن که برای حمل بار درست می‌کردند، بارجامه.
(۵۷) مُنحَنی: خمیده، خمیده‌قامت، بیچاره و درمانده
(۵۸) سِکیزه: جُفتَک
(۵۹) مَرغزار: سبزه‌زار
(۶۰) اَنصِتوا: خاموش باشید، ذهنتان را خاموش کنید.
(۶۱) سَفَه: حماقت، ابلهی، نادانی
(۶۲) وَع‌وَع‌کنان: بانگ سگ و گرگ
(۶۳) بَدر: ماهِ کامل، ماهِ شبِ چهارده
(۶۴) حیَل: حیلت‌ها
(۶۵) دُوَل: جمع دولت
(۶۶) بَر: میوه
(۶۷) رَبُ المِنَن: پروردگار نعمت‌ها، از نام‌های خداوند
(۶۸) گول: نادان، احمق
(۶۹) شوم: نحسی
(۷۰) پار: سال گذشته
(۷۱) اَرکانی: در اینجا یعنی کسی که از جنس زندگی است.
(۷۲) مفتاح: کلید
(۷۳) انباز: شریک
(۷۴) قطب: میلهٔ ثابت در سنگ زیرین آسیا که سنگ رویی آسیا به دور آن می‌چرخد.
(۷۵) صعب: دشوار، مشکل
(۷۶) مَنْظَر: جای نگریستن و نظر انداختن
(۷۷) صُنع: قدرت آفریدگاری، آفریدن
(۷۸) شُکر و صبر: در اینجا کنایه از نعمت و بلاست.
(۷۹) گبر: کافر
(۸۰) اِنَّ فی قَتْلی حَیاٰت: همانا در مرگ من زندگی است.
(۸۱) بیذَق: پیادۀ بازی شطرنج، سرباز پیاده
(۸۲) صَلا: دعوت عمومی
(۸۳) فاسْتَقِم: پس استقامت کن
(۸۴) جابِر: شکسته‌بند، از نام‌های خداوند
(۸۵) رفو: مَجاز از درست و اصلاح کردن
(۸۶) اِرْحَمُوا: فعل امر به‌معنیِ رحم کنید
(۸۷) قُلْ: بگو
(۸۸) اَعُوذُ: پناه می‌برم
(۸۹) نَفّاثات: بسیار دمنده
(۹۰) عُقَد: جمعِ عقده، گره‌ها
(۹۱) اَلْغیاث: کمک، فریادرسی
(۹۲) اَلْمُستغاث: فریادرس، کسی که به فریادِ درماندگان رسد. از نام‌های خداوند
(۹۳) غالب: چیره
(۹۴) شاید: شایسته است
(۹۵) چَفسیده‌ای: چسبیده‌ای
(۹۶) ضال: گمراه
(۹۷) جَلدی: چابکی، چالاکی
(۹۸) جبّار: از نام‌های خداوند
(۹۹) بحر: دریا
(۱۰۰) فتح: گشایش و پیروزی
(۱۰۱) ظَفَر: پیروزی، کامروایی
(۱۰۲) پایَندان: ضامن، کفیل
(۱۰۳) تُرَّهات: سخنانِ یاوه و بی‌ارزش، جمع تُرَّهه؛ در اینجا به معنی بی‌ارزش و بی‌اهمیت
(۱۰۴) زَحیر: ناله‌ای که از خستگی و آزردگی بر‌آید.
(۱۰۵) صُداع: سردرد، زحمت
(۱۰۶) خوف و رَجا: بیم و امید
(۱۰۷) چاش: محصول
(۱۰۸) های‌هو: هیاهو
(۱۰۹) خاستن: بلند‌شدن، بر‌پا‌شدن، بر‌خاستن
(۱۱۰) عَما: کوری
(۱۱۱) وُدّ: دوستی
(۱۱۲) مِهتران: بزرگان
(۱۱۳) نامور: نامدار، مشهور
(۱۱۴) حَجَر: سنگ
(۱۱۵) لُعبتِ: بازیچه، بت
(۱۱۶) دَنگ: ابله، احمق، مبهوت
(۱۱۷) فَسْخُ عَزایِمَ وَ نَقْضُهاٰ: برهم زدن و گسستن اراده‌ها و تصمیم‌ها
(۱۱۸) طَمْع: زیاده‌خواهی، حرص، آز
(۱۱۹) اَمَل: آرزو
(۱۲۰) عوری: برهنگی
(۱۲۱) مقهوری: مقهور بودن، شکست‌خوردگی، مخالف قهّار
(۱۲۲) قَلاووز: پیشآهنگ، پیشرو لشکر
(۱۲۳) لُنج: لب
(۱۲۴) کَحّال: طبیب چشم در دوران پیشین، چشم پزشک، کسی که به چشم‌ها سرمه می‌کشید.
(۱۲۵) نیش: مخفّفِ نی‌اش، یعنی نیست او را، ندارد
(۱۲۶) کُحل: سرمه، سرمه کشیدن
(۱۲۷) حَرْز: حدس، تخمین
(۱۲۸) بوک: باشد که، کاش
(۱۲۹) رئیسی: ریاست
(۱۳۰) عِتاب: ملامت کردن، سرزنش
(۱۳۱) خُوش تنگ: مخفّفِ خوی‌اش تنگ است.
(۱۳۲) مُناخ: خوابگاه شتر، در اینجا به‌معنی حصار
(۱۳۳) اُستُره: تیغ سلمانی، تیغ سَرتراشی
(۱۳۴) ضَجَر: دلتنگی
(۱۳۵) هَجْر: دوری
(۱۳۶) بی‌بدیل: بی‌نظیر
(۱۳۷) محنت: رنج
(۱۳۸) چونش کَشَند: چگونه تحملش می‌کنند؟
(۱۳۹) آنک: آنکه
(۱۴۰) شایق: مشتاق، در اینجا به‌معنی عاشق
(۱۴۱) مَشوق: هرآن‌چه مورد اشتیاق است. در اینجا به‌معنی معشوق
(۱۴۲) مُقبِل: خوش‌اقبال، نیک‌بخت
---------------------------
************************
تمام اشعار برنامه بر اساس فرمت سایت گنج نما برای جستجوی آسان
چون نداری تاب ذاتش چشم بگشا در صفات
چون نبینی بی‌جهت را نور او بین در جهات
حوریان بین نوریان بین زیر این ازرق‌تتق
مسلمات مومنات قانتات تائبات
هر یکی با نازباز و هر یکی عاشق‌نواز
هر یکی شمع طراز و هر یکی صبح نجات
هر یکی بسته‌دهان و موشکاف اندر بیان
هر یکی شکرستان و هر یکی کان نبات
جان کهنه می‌فشان و جان تازه می‌ستان
در فقیری می‌خرام و می‌ستان زیشان زکات
شیرِ جان زین مریمان خور چونکه زاده ثانیی
تا چو عیسی فارغ آیی از بنین و از بنات
روز و شب را چون دو مجنون درکشان در سلسله
ای که هر روزت چو عید و هر شبت قدر و برات
چونکه شه بنمود رخ را اسب شد همراه پیل
عقل مسکین گشت مات و جان میان برد و مات
عاشقان را وقت شورش ابله و شبشب مبین
کوهِ جودی عاجز آید پیش ایشان در ثبات
جان جمله پیشه‌ها عشق است اما آنکه او
تره‌زار دل نبیند درفتد در ترهات
من خمش کردم چو دیدم خوش‌تر از خود ناطقی
پیش او میرم بگویم اقتلونی یا ثقات
شمس تبریزی چو بگشاید دهان چون شکر
از طرب در جنبش آید هم رمیم و هم رفات
رو خمش کن قول کم گو بعد از این فعال باش
چند گویی فاعلاتن فاعلاتن فاعلات
* قرآن کریم، سوره تحریم (۶۶)، آیه ۵
Quran, Al-Tahrim(#66), Line #5
«… مُسْلِمَاتٍ مُؤْمِنَاتٍ قَانِتَاتٍ تَائِبَاتٍ … .»
«… زنانى مسلمان، مؤمن، فرمانبردار، توبه‌كننده، ….»
** قرآن کریم، سوره هود (۱۱)، آیه ۴۴
Quran, Hud(#11), Line #44
«وَقِيلَ يَا أَرْضُ ابْلَعِي مَاءَكِ وَيَا سَمَاءُ أَقْلِعِي وَغِيضَ الْـمَاءُ
وَقُضِيَ الْأَمْرُ وَاسْتَوَتْ عَلَى الْجُودِيِّ ۖ وَقِيلَ بُعْدًا لِلْقَوْمِ الظَّالِـمِينَ»
«و گفته شد: اى زمين آب خود فروبر و اى آسمان بازايست.
آب فروشد و كار به پايان آمد و كشتى بر كوه جودى قرار گرفت
و ندا آمد كه اى لعنت باد بر مردم ستمكاره.»
*** قرآن کریم، سوره یس (۳۶)، آیه ۷۸
Quran, Yaseen(#36), Line #78
«وَضَرَبَ لَنَا مَثَلًا وَنَسِيَ خَلْقَهُ ۖ قَالَ مَنْ يُحْيِي الْعِظَامَ وَهِيَ رَمِيمٌ»
«در حالى كه آفرينش خود را از ياد برده است،
براى ما مَثَل مى‌زند كه چه كسى اين استخوانهاى پوسيده را زنده مى‌كند؟»
قرآن کریم، سوره اسراء (۱۷)، آیه ۴۹
Quran, Al-Israa(#17), Line #49
«وَقَالُوا أَإِذَا كُنَّا عِظَامًا وَرُفَاتًا أَإِنَّا لَـمَبْعُوثُونَ خَلْقًا جَدِيدًا»
«گفتند: آيا اگر از ما استخوانى بماند و خاكى، باز هم با آفرينشى نو از قبر برمى‌خيزيم؟»
قرآن کریم، سوره اسراء (۱۷)، آیه ۹۸
Quran, Al-Israa(#17), Line #98
«ذَٰلِكَ جَزَاؤُهُمْ بِأَنَّهُمْ كَفَرُوا بِآيَاتِنَا
وَقَالُوا أَإِذَا كُنَّا عِظَامًا وَرُفَاتًا أَإِنَّا لَـمَبْعُوثُونَ خَلْقًا جَدِيدًا»
اين كيفر آنهاست، زيرا به آيات ما ايمان نياوردند
و گفتند: آيا چون ما استخوان شديم و خاكى، ما را به صورت تازه‌اى زنده مى‌كنند؟
مولوی، دیوان شمس، غزل شماره ۳۸۶
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Qazal) #386, Divan e Shams
چون نداری تاب ذاتش چشم بگشا در صفات
چون نبینی بی‌جهت را نور او بین در جهات
حوریان بین نوریان بین زیر این ازرق‌تتق
مسلمات مومنات قانتات تائبات
هر یکی با نازباز و هر یکی عاشق‌نواز
هر یکی شمع طراز و هر یکی صبح نجات
مولوی، مثنوی، دفتر سوم، بیت ۲۲۸۷
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #3, Line #2287
او فضولی بوده است از انقباض
کرد بر مختار مطلق اعتراض
مولوی، دیوان شمس، غزل شماره ۳۸۶
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Qazal) #386, Divan e Shams
حوریان بین نوریان بین زیر این ازرق‌تتق
مسلمات مومنات قانتات تائبات
قرآن کریم، سوره تحریم (۶۶)، آیه ۵
Quran, At-Tahrim(#66), Line #5
«… مُسْلِمَاتٍ مُؤْمِنَاتٍ قَانِتَاتٍ تَائِبَاتٍ … .»
«… زنانى مسلمان، مؤمن، فرمانبردار، توبه‌كننده، ….»
مولوی، مثنوی، دفتر اول، بیت ۳۰۵۱
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #1, Line #3051
چون نبودی فانی اندر پیش من
فضل آمد مر تو را گردن زدن
مولوی، مثنوی، دفتر سوم، بیت ۴۶۵۸
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #3, Line #4658
همچنین جویای درگاه خدا
چون خدا آمد شود جوینده لا
گرچه آن وصلت بقا اندر بقاست
لیک زاول آن بقا اندر فناست
سایه‌هایی که بود جویای نور
نیست گردد چون کند نورش ظهور
مولوی، مثنوی، دفتر ششم، بیت ۷۳۰
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #6, Line #730
چون نمردی گشت جان کندن دراز
مات شو در صبح ای شمع طراز
تا نگشتند اختران ما نهان
دان که پنهان است خورشید جهان
مولوی، مثنوی، دفتر اول، بیت ۳۹۲۸
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #1, Line #3928
ظاهرش مرگ و به باطن زندگی
ظاهرش ابتر نهان پایندگی
مولوی، مثنوی، دفتر اول، بیت ۳۹۶۶
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #1, Line #3966
چون که اندر مرگ بیند صد وجود
همچو پروانه بسوزاند وجود
مولوی، مثنوی، دفتر سوم، بیت ۳۹۵۱
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #3, Line #3951
مرگ شیرین گشت و نقلم زین سرا
چون قفس هشتن پریدن مرغ را
مولوی، مثنوی، دفتر اوّل، بیت ۱۵۴۱
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #1, Line #1541
مرغ کو اندر قفس زندانی است
می‌‌نجوید رستن از نادانی است
روح‌هایی کز قفس‌ها رسته‌‌اند
انبیای رهبر شایسته‌‌اند
مولوی، مثنوی، دفتر دوم، بیت ۱۱۷۳
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #2, Line #1173
جنس ما چون نیست جنس شاه ما
مای ما شد بهر مای او فنا
مولوی، مثنوی، دفتر دوم، بیت ۱۴۴۲
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #2, Line #1442
چونکه کشته گردد این جسم گران
زنده گردد هستی اسراردان
مولوی، مثنوی، دفتر دوم، بیت ۲۲۶۵
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #2, Line #2265
همره غم باش، با وحشت بساز
می‌طلب در مرگ خود عمر دراز
مولوی، مثنوی، دفتر چهارم، بیت ۲۲۷۲
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #4, Line #2272
مرگ پیش از مرگ امن است ای فتی
این چنین فرمود ما را مصطفی
مولوی، مثنوی، دفتر پنجم، بیت ۱۷۲۰
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #5, Line #1720
تلخ کی باشد کسی را کش برند
از میان زهر ماران سوی قند
جان مجرد گشته از غوغای تن
می‌پرد با پر دل بی‌پای تن
مولوی، مثنوی، دفتر چهارم، بیت ۲۵۹۳
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #4, Line #2593
پس رجال از نقل عالم شادمان
وز بقایش شادمان این کودکان
مولوی، مثنوی، دفتر ششم، بیت ۷۴۴
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #6, Line #744
جانش را این دم به بالا مسکنی‌ست
گر بمیرد روح او را نقل نیست
زآنکه پیش از مرگ او کرده‌ست نقل
این به مردن فهم آید نه به عقل
مولوی، مثنوی، دفتر ششم، بیت ۷۵۴
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #6, Line #754
بهر این گفت آن رسول خوش‌پیام
رمز موتوا قبل موت یا کرام
حدیث
«مُوتُوا قَبْلَ اَنْ تَمُوتُوا.»
«بمیرید پیش از آنکه بمیرید.»
همچنانکه مرده‌ام من قبل موت
زآن طرف آورده‌ام این صیت و صوت
مولوی، مثنوی، دفتر سوم، بیت ۴۶۵۸
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #3, Line #4658
همچنین جویای درگاه خدا
چون خدا آمد شود جوینده لا
گرچه آن وصلت بقا اندر بقاست
لیک ز اول آن بقا اندر فناست
مولوی، مثنوی، دفتر چهارم، بیت ۳۹۸
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #4, Line #398
این چنین معدوم کو از خویش رفت
بهترین هست‌ها افتاد و زفت
مولوی، دیوان شمس، غزل شماره ۶۳۰
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Qazal) #630, Divan e Shams
از مات تو قوتی کن یاقوت شو او را تو
تا او تو شوی تو او این حصن و مفر باشد
مولوی، مثنوی، دفتر سوم، بیت ۴۱۸۷
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #3, Line #4187
چون چنین بردی‌ست ما را بعد مات
راست آمد ان فی قتلی حیات
مولوی، مثنوی، دفتر دوم، بیت ۲۶۴۷
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #2, Line #2647
در بلا هم میچشم لذات او
مات اوی مات اویم مات او
مولوی، مثنوی، دفتر ششم، بیت ۴۳۱۰
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #6, Line #4310
گفت دردت چینم او خود درد بود
مات بود ارچه به ظاهر برد بود
مولوی، مثنوی، دفتر چهارم، بیت ۱۶۸۵
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #4, Line #1685
چون شکسته‌‌دل شدی از حال خویش
جابر اشکستگان دیدی به پیش
مولوی، مثنوی، دفتر اول، بیت ۳۸۸۲
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #1, Line #3882
چون شکسته‌بند آمد دست او
پس رفو باشد یقین اشکست او
مولوی، مثنوی، دفتر دوم، بیت ۳۰۳۷
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #2, Line #3037
عیب کردن خویش را داروی اوست
چون شکسته گشت جای ارحمواست
حدیث
«اِرْحَمُوا تُرحَمُوا.»
«رحم کنید، تا بر شما رحم شود.»
گر همان عیبت نبود ایمن مباش
بوک آن عیب از تو گردد نیز فاش
مولوی، مثنوی، دفتر چهارم، بیت ۲۷۵۷
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #4, Line #2757
چون شکسته می‌رهد اشکسته شو
امن در فقر است اندر فقر رو
مولوی، دیوان شمس، غزل شماره ۱۷۲۳
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Qazal) #1723, Divan e Shams
هزار ابر عنایت بر آسمان رضاست
اگر ببارم از آن ابر بر سرت بارم
مولوی، دیوان شمس، غزل شماره ۱۳۴۴
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Qazal) #1344, Divan e Shams
دم او جان دهدت رو ز نفخت بپذیر
کار او کن فیکون است نه موقوف علل
مولوی، مثنوی، دفتر دوم، بیت ۱۶۱۹
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #2, Line #1619
حاکم است و یفعل‌اللـه ما یشا
او ز عین درد انگیزد دوا
زیرا حق تعالی حاکم و فرمانروای جهان است و او هر چه خواهد همان کند
چنانکه از ذات درد و مرض دوا و درمان می آفریند
قرآن كريم، سوره ابراهيم (۱۴)، آیه ۲۷
Quran,Ibrahim(#14), Line #27
«…وَ يَفْعَلُ اللَّـهُ مَا يَشَاءُ.»
«…خدا هرچه خواهد همان مى‌كند.»
مولوی، مثنوی، دفتر دوم، بیت ۱۷۸۶
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #2, Line #1786
ای معاف یفعل اللـه ما یشا
بیمحابا رو زبان را برگشا
مولوی، دیوان شمس، غزل شماره ۱۱۹۷
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Qazal) #1197, Divan e Shams
تو مگو همه به جنگند و ز صلح من چه آید
تو یکی نه‌ای هزاری تو چراغ خود برافروز
مولوی، مثنوی، دفتر اول، بیت ۹۱۱
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #1, Line #911
مرده باید بود پیش حکم حق
تا نیاید زخم از رب‌الفلق
مولوی، دیوان شمس، غزل شماره ۲۰۵۳
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Qazal) #2053, Divan e Shams
با عاشقان نشین و همه عاشقی گزین
با آنکه نیست عاشق یک دم مشو قرین
ور زآنکه یار پرده عزت فروکشید
آن را که پرده نیست بر او روی او ببین
آن روی بین که بر رخش آثار روی اوست
آن را نگر که دارد خورشید بر جبین
مولوی، مثنوی، دفتر سوم، بیت ۱۳۵۹
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #3, Line #1359
ننگرم کس را و گر هم بنگرم
او بهانه باشد و تو منظرم
مولوی، مثنوی، دفتر سوم، بیت ۲۱۰۱
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #3, Line #2101
امر غضوا غضه ابصارکم
هم شنیدی راست ننهادی تو سم
با اینکه این فرمان خدا را شنیدی که چشمان خود را از نارواها فروبندید
ولی باز درست گام برنداشتی
قرآن کریم، سوره نور (۲۴)، آیه ۳۰
Quran, An-Noor(#24), Line #30
«قُلْ لِلْمُؤْمِنِينَ يَغُضُّوا مِنْ أَبْصَارِهِمْ … .»
«به مردان مؤمن بگو كه چشمان خويش را از نارواها فروگيرند … .»
مولوی، مثنوی، دفتر اول، بیت ۲۷۱۴
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #1, Line #2714
لوله‌‌ها بربند و پر دارش ز خم
گفت غضوا عن هوا ابصارکم
مولوی، مثنوی، دفتر دوم، بیت ٣٣۵۴
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #2, Line #3354
گرچه دوری دور می‌جنبان تو دم
حیث ما کنتم فولوا وجهکم
گرچه در ذهن هستی و از او دوری از دور دم آشنایی با او از جنس او بودن
را به حرکت در‌آور به این آیه قرآن توجه کن که می‌گوید در هر‌جا که هستی روی به او کن
مولوی، مثنوی، دفتر دوم، بیت ۳۷۴۵
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #2, Line #3745
حیث ما کنتم فولوا وجهکم
نحوه هذا الذی لم ینهکم
در هر وضعیتی هستید روی خود را به‌سوی آن وحدت و یا آن سلیمان بگردانید
که این چیزی است که خدا شما را از آن باز نداشته است
مولوی، مثنوی، دفتر دوم، بیت ۱۲۴
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #2, Line #124
رو اشداء علی الکفار باش
خاک بر دلداری اغیار پاش
برو نسبت‌به کافران سخت و باصلابت باش
و بر سر عشق و دوستی نامحرمان بدنهاد خاک بپاش
بر سر اغیار چون شمشیر باش
هین مکن روباه‌بازی شیر باش
مولوی، مثنوی، دفتر ششم، بیت ۳۱۵۲
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #6, Line #3152
وآن گنه در وی ز جنس جرم توست
باید آن خو را ز طبع خویش شست
مولوی، مثنوی، دفتر چهارم، بیت ۳۱۰۸
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #4, Line #3108
باد تند است و چراغم ابتری
زو بگیرانم چراغ دیگری
مولوی، مثنوی، دفتر چهارم، بیت ۳۱۱۲
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #4, Line #3112
او نکرد این فهم پس داد از غرر
شمع فانی را به فانیی دگر
مولوی، مثنوی، دفتر سوم، بیت ٢٢۶٩
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #3, Line #2269
دل نباشد غیر آن دریای نور
دل نظرگاه خدا وآن‌گاه کور
مولوی، مثنوی، دفتر سوم، بیت ۲۲۶۳
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #3, Line #2263
دل تو این آلوده را پنداشتی
لاجرم دل ز اهل دل برداشتی
مولوی، مثنوی، دفتر سوم، بیت ۲۲۷۲
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #3, Line #2272
دل محیط است اندرین خطه وجود
زر همی‌‌افشاند از احسان و جود
مولوی، مثنوی، دفتر پنجم بیت ۸۸۱
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #5, Line #881
صد جوال زر بیاری ای غنی
حق بگوید دل بیار ای منحنی
مولوی، دیوان شمس، غزل شماره ۳۸۶
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Qazal) #386, Divan e Shams
چون نداری تاب ذاتش چشم بگشا در صفات
چون نبینی بی‌جهت را نور او بین در جهات
حوریان بین نوریان بین زیر این ازرق‌تتق
مسلمات مومنات قانتات تائبات
هر یکی با نازباز و هر یکی عاشق‌نواز
هر یکی شمع طراز و هر یکی صبح نجات
هر یکی با نازباز و هر یکی عاشق‌نواز
هر یکی شمع طراز و هر یکی صبح نجات
هر یکی بسته‌دهان و موشکاف اندر بیان
هر یکی شکرستان و هر یکی کان نبات
مولوی، مثنوی، دفتر پنجم، بیت ۱۰۹۴
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #5, Line #1094
بر سر عیسی نهاده تنگ بار
خر سکیزه می‌زند در مرغزار
مولوی، مثنوی، دفتر چهارم، بیت ۱۴۶۶
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #4, Line #1466
این سگان کراند زامر انصتوا
از سفه وع‌وع‌کنان بر بدر تو
مولوی، دیوان شمس، غزل شماره ۳۸۶
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Qazal) #386, Divan e Shams
جان کهنه می‌فشان و جان تازه می‌ستان
در فقیری می‌خرام و می‌ستان زیشان زکات
مولوی، مثنوی، دفتر دوم، بیت ۱۲۷۰
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #2, Line #1270
پند من بشنو که تن بند قوی‌ست
کهنه بیرون کن گرت میل نوی‌ست
مولوی، مثنوی، دفتر اول، بیت ۲۲۴۱
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #1, Line #2241
این جهان نفی است در اثبات جو
صورتت صفر است در معنیت جو
جان شور تلخ پیش تیغ بر
جان چون دریای شیرین را بخر
مولوی، مثنوی، دفتر چهارم، بیت ۲۷۵۷
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #4, Line #2757
چون شکسته می‌رهد اشکسته شو
امن در فقر است اندر فقر رو
مولوی، مثنوی، دفتر دوم، بیت ۳۱۷۲
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #2, Line #3172
چون نکردی هیچ سودی زین حیل
ترک حیلت کن که پیش آید دول
چون یکی لحظه نخوردی بر ز فن
ترک فن گو می‌طلب رب المنن
چون مبارک نیست بر تو این علوم
خویشتن گولی کن و بگذر ز شوم
چون ملایک گو که لا علم لنا
یا الهی غیر ما علمتنا
مانند فرشتگان بگو خداوندا ما را دانشی نیست جز آنچه خود به ما آموختی
قرآن کریم، سوره بقره (۲)، آیه ۳۲
Quran, Al-Baqarah(#2), Line #32
« قَالُوا سُبْحَانَکَ لَا عِلْمَ لَنَا إِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا ۖ إِنَّکَ أَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ.»
« گفتند: منّزهى تو. ما را جز آنچه خود به ما آموخته‌اى دانشى نيست. تويى داناى حكيم.»
مولوی، مثنوی، دفتر پنجم، بیت ۸۰۹
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #5, Line #809
تازه می‌گیر و کهن را می‌سپار
که هر امسالت فزون است از سه پار
مولوی، دیوان شمس، غزل شماره ۳۸۶
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Qazal) #386, Divan e Shams
جان کهنه می‌فشان و جان تازه می‌ستان
در فقیری می‌خرام و می‌ستان زیشان زکات
شیر جان زین مریمان خور چونکه زاده ثانیی
تا چو عیسی فارغ آیی از بنین و از بنات
مولوی، مثنوی، دفتر پنجم، بیت ۱۷۱۵
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #5, Line #1715
برج زندان را شکست ارکانیی
هیچ ازو رنجد دل زندانیی
مولوی، مثنوی، دفتر چهارم، بیت ۲۰۳۴
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #4, Line #2034
این عجب که جان به زندان اندر است
وآنگهی مفتاح زندانش به دست
مولوی، مثنوی، دفتر اول، بیت ١۶۴۰
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #1, Line #1640
طفل جان از شیر شیطان باز کن
بعد از آنش با ملک انباز کن
مولوی، دیوان شمس، غزل شماره ۲۰۲۹
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Qazal) #2029, Divan e Shams
ای عاشق موفق وی صادق مصدق
می‌بایدت چو گردون بر قطب خود تنیدن
در بی‌خودی تو خود را می‌جوی تا بیابی
زیرا فراق صعب است خاصه ز حق بریدن
لب را ز شیر شیطان می‌کوش تا بشویی
چون شسته شد توانی پستان دل مکیدن
مولوی، دیوان شمس، غزل شماره ۳۸۶
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Qazal) #386, Divan e Shams
شیر جان زین مریمان خور چونکه زاده ثانیی
تا چو عیسی فارغ آیی از بنین و از بنات
روز و شب را چون دو مجنون درکشان در سلسله
ای که هر روزت چو عید و هر شبت قدر و برات
مولوی، مثنوی، دفتر سوم، بیت ۱۳۵۹
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #3, Line #1359
ننگرم کس را و گر هم بنگرم
او بهانه باشد و تو منظرم
عاشق صنع توام در شکر و صبر
عاشق مصنوع کی باشم چو گبر
مولوی، دیوان شمس، غزل شماره ۳۸۶
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Qazal) #386, Divan e Shams
روز و شب را چون دو مجنون درکشان در سلسله
ای که هر روزت چو عید و هر شبت قدر و برات
چونکه شه بنمود رخ را اسب شد همراه پیل
عقل مسکین گشت مات و جان میان برد و مات
مولوی، مثنوی، دفتر سوم، بیت ۴۱۸۷
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #3, Line #4187
چون چنین بردی‌ست ما را بعد مات
راست آمد ان فی قتلی حیات
مولوی، مثنوی، دفتر سوم، بیت ۴۶۵۸
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #3, Line #4658
همچنین جویای درگاه خدا
چون خدا آمد شود جوینده لا
مولوی، دیوان شمس، غزل شماره ٢٣٧٢
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Qazal) #2372, Divan e Shams
چو رخ شاه بدیدی برو از خانه چو بیذق
رخ خورشید چو دیدی هله گم شو چو ستاره
چو بدآن بنده‌نوازی شده‌ای پاک و نمازی
همگان را تو صلا گو چو موذن ز مناره
تو در این ماه نظر کن که دلت روشن از او شد
تو در این شاه نگه کن که رسیده‌است سواره
مولوی، دیوان شمس، غزل شماره ۳۸۶
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Qazal) #386, Divan e Shams
چونکه شه بنمود رخ را اسب شد همراه پیل
عقل مسکین گشت مات و جان میان برد و مات
عاشقان را وقت شورش ابله و شبشب مبین
کوه جودی عاجز آید پیش ایشان در ثبات
مولوی، مثنوی، دفتر سوم، بیت ۲۶۶۸
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #3, Line #2668
مانع آید از سخن‌های مهم
انبیا بردند امر فاستقم
قرآن کریم، سوره شورى (۴۲)، آیه ۱۵
Quran, Ash-Shura(#42), Line #15
«… وَاسْتَقِمْ … .»
«… پايدارى ورز … .»
«… استقامت کن … .»
قرآن کریم، سوره هود (۱۱)، آیه ۱۱۲
Quran, Hud(#11), Line #112
«فَاسْتَقِمْ كَمَا أُمِرْتَ وَمَنْ تَابَ مَعَكَ وَلَا تَطْغَوْا إِنَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ.»
«همراه با آنان كه با تو رو به خدا كرده‌اند، همچنان كه مأمور شده‌اى ثابت‌قدم باش.
و طغيان مكنيد كه او به هر كارى كه مى‌كنيد بيناست.»
مولوی، مثنوی، دفتر چهارم، بیت ۳۰۲۸
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #4, Line #3028
بهر اظهار است این خلق جهان
تا نماند گنج حکمت‌ها نهان
مولوی، مثنوی، دفتر چهارم، بیت ۱۶۸۵
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #4, Line #1685
چون شکسته‌‌دل شدی از حال خویش
جابر اشکستگان دیدی به پیش
مولوی، مثنوی، دفتر اول، بیت ۳۸۸۲
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #1, Line #3882
چون شکسته‌بند آمد دست او
پس رفو باشد یقین اشکست او
مولوی، مثنوی، دفتر دوم، بیت ۳۰۳۷
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #2, Line #3037
عیب کردن خویش را داروی اوست
چون شکسته گشت جای ارحمواست
حدیث
«اِرْحَمُوا تُرحَمُوا.»
«رحم کنید، تا بر شما رحم شود.»
مولوی، دیوان شمس، غزل شماره ۳۸۶
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Qazal) #386, Divan e Shams
عاشقان را وقت شورش ابله و شبشب مبین
کوه جودی عاجز آید پیش ایشان در ثبات
جان جمله پیشه‌ها عشق است اما آنکه او
تره‌زار دل نبیند درفتد در ترهات
مولوی، مثنوی، دفتر پنجم، بیت ۱۰۴۲
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #5, Line #1042
قل اعوذت خواند باید کای احد
هین ز نفاثات افغان وز عقد
در اینصورت باید سوره قل اعوذ را بخوانی و بگویی که ای خداوند یگانه
به فریاد رس از دست این دمندگان و این گره‌ها
می‌دمند اندر گره آن ساحرات
الغیاث المستغاث از برد و مات
آن زنان جادوگر در گره‌های افسون می‌دمند
ای خداوند دادرس به فریادم رس از غلبه دنیا و مقهور شدنم به دست دنیا
لیک برخوان از زبان فعل نیز
که زبان قول سست است ای عزیز
مولوی، مثنوی، دفتر ششم، بیت ۲۹۰۴
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #6, Line #2904
زین کشش‌ها ای خدای رازدان
تو به جذب لطف خودمان ده امان
غالبی بر جاذبان ای مشتری
شاید ار درماندگان را واخری
مولوی، دیوان شمس، غزل شماره ۳۸۶
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Qazal) #386, Divan e Shams
من خمش کردم چو دیدم خوش‌تر از خود ناطقی
پیش او میرم بگویم اقتلونی یا ثقات
مولوی، مثنوی، دفتر اول، بیت ۶۱۶
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #1, Line #616
گر بپرانیم تیر آن نی ز ماست
ما کمان و تیراندازش خداست
قرآن کریم، سوره انفال (۸)، آیه ۱۷
Quran, Al-Anfaal(#8), Line #17
«... وَمَا رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلَٰكِنَّ اللَّهَ رَمَىٰ ... .»
«… و آن‌گاه که تیر می‌انداختی، تو تیر نمی‌انداختی، خدا بود که تیر می‌انداخت … .»
مولوی، دیوان شمس، غزل شماره ۳۸۶
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Qazal) #386, Divan e Shams
شمس تبریزی چو بگشاید دهان چون شکر
از طرب در جنبش آید هم رمیم و هم رفات
مولوی، مثنوی، دفتر سوم، بیت ۴۶۵۹
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #3, Line #4659
گرچه آن وصلت بقا اندر بقاست
لیک زاول آن بقا اندر فناست
مولوی، مثنوی، دفتر پنجم، بیت ۸۰۷
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #5, Line #807
در فناها این بقا را دیده‌ای
بر بقای جسم چون چفسیده‌ای
مولوی، مثنوی، دفتر سوم، بیت ٣٨٣٨
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #3, Line #3838
آزمودم مرگ من در زندگی‌ست
چون رهم زین زندگی پایندگی‌ست
مولوی، مثنوی، دفتر سوم، بیت ۱۵۰۳
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #3, Line #1503
این همی‌‌گوید که آن ضال است و گم
بی‌خبر از حال او وز امر قم
قرآن کریم، سوره مدثر (۷۴)، آیه ۲
Quran, Al-Muddaththir(#74), Line #2
«قُمْ فَأَنْذِرْ»
«برخيز و بيم ده.»
مولوی، مثنوی، دفتر چهارم، بیت ١۴۵۶
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #4, Line #1456
هین قم اللیل که شمعی ای همام
شمع اندر شب بود اندر قیام
به‌هوش باش ای جوانمرد در شب ذهن و دنیا به خواب همانیدگی‌ها نرو و بیدار بمان
زیرا شمع حضورت با فضای گشوده‌شده در تاریکی این شب باید شروع به قیام کند و فروزان باشد
قرآن کریم، سوره مزمل (۷۳)، آیه ۱-۲
Quran, Al-Muzzammil(#73), Line #1-2
«يَا أَيُّهَا الْمُزَّمِّلُ.»
«اى جامه بر خود پيچيده.»
«قُمِ اللَّيْلَ إِلَّا قَلِيلًا.»
«شب را زنده بدار، مگر اندكى را.»
مولوی، دیوان شمس، غزل شماره ۳۸۶
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Qazal) #386, Divan e Shams
شمس تبریزی چو بگشاید دهان چون شکر
از طرب در جنبش آید هم رمیم و هم رفات
رو خمش کن قول کم گو بعد از این فعال باش
چند گویی فاعلاتن فاعلاتن فاعلات
مولوی، مثنوی، دفتر ششم، بیت ۲۵٠٠
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #6, Line #2500
درگذر از فضل و از جلدی و فن
کار خدمت دارد و خلق حسن
مولوی، مثنوی، دفتر اول، بیت ۹۴۷
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #1, Line #947
گر توکل می‌کنی در کار کن
کشت کن پس تکیه بر جبار کن
مولوی، مثنوی، دفتر چهارم، بیت ٢٠۶٢
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #4, Line #2062
خامشی بحر است و گفتن همچو جو
بحر می‌جوید تو را جو را مجو
مولوی، مثنوی، دفتر پنجم، بیت ۴۰۵۸
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #5, Line #4058
همچو یوسف که درون قعر چاه
کشف شد پایان کارش از اله
قرآن کریم، سوره یوسف (۱۲)، آیه ۱۵
Quran,Yusuf(#12), Line #15
«فَلَمَّا ذَهَبُوا بِهِ وَأَجْمَعُوا أَنْ يَجْعَلُوهُ فِي غَيَابَتِ الْجُبِّ وَأَوْحَيْنَا إِلَيْهِ لَتُنَبِّئَنَّهُمْ بِأَمْرِهِمْ هَٰذَا وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ.»
«چون او را بردند و هماهنگ شدند كه در عمق تاريک چاهش بيفكنند،
به او وحى كرديم كه ايشان را از اين كارشان آگاه خواهى ساخت و خود ندانند.»
هر که را فتح و ظفر پیغام داد
پیش او یک شد مراد و بی‌مراد
هر که پایندان وی شد وصل یار
او چه ترسد از شکست و کارزار
چون یقین گشتش که خواهد کرد مات
فوت اسب و پیل هستش ترهات
گر برد اسبش هرآنکه اسب‌جوست
اسب رو گو نه که پیشآهنگ اوست
مرد را با اسب کی خویشی بود
عشق اسبش از پی پیشی بود
بهر صورت‌ها مکش چندین زحیر
بی‌صداع صورتی معنی بگیر
هست زاهد را غم پایان کار
تا چه باشد حال او روز شمار
عارفان ز آغاز گشته هوشمند
از غم و احوال آخر فارغ‌اند
بود عارف را همین خوف و رجا
سابقه‌دانیش خورد آن هر دو را
دید کو سابق زراعت کرد ماش
او همی‌داند چه خواهد بود چاش
عارف است و باز رست از خوف و بیم
های‌هو را کرد تیغ حق دو نیم
بود او را بیم و اومید از خدا
خوف فانی شد عیان گشت آن رجا
چون شکست او گوهر خاص آن زمان
زآن امیران خاست صد بانگ و فغان
کاین چه بی‌باکی است والله کافر است
هر که این پرنور گوهر را شکست
وآن جماعت جمله از جهل و عما
درشکسته در امر شاه را
قیمتی‌گوهر نتیجه مهر و ود
بر چنان خاطر چرا پوشیده شد
مولوی، مثنوی، دفتر پنجم، بیت ۴۰۷۵
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #5, Line #4075
تشنیع زدن امرا بر ایاز که چرا شکستن و جواب دادن ایاز ایشان را
گفت ایاز ای مهتران نامور
امر شه بهتر به قیمت یا گهر
امر سلطان به بود پیش شما
یا که این نیکوگهر بهر خدا
ای نظرتان بر گهر بر شاه نه
قبله‌تان غول‌ست و جاده راه نه
من ز شه بر می‌نگردانم نظر
من چو مشرک روی نارم با حجر
بی‌گهر جانی که رنگین سنگ را
برگزیند پس نهد شاه مرا
پشت سوی لعبت گلرنگ کن
عقل در رنگ‌آورنده دنگ کن
مولوی، مثنوی، دفتر سوم، بیت ۴۴۶۲
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #3, Line #4462
فسخ عزایم و نقضها جهت باخبر کردن آدمی را از آنکه مالک و قاهر اوست
و گاه‌گاه عزم او را فسخ ناکردن و نافذ داشتن تا طمع او را بر عزم کردن دارد
تا باز عزمش را بشکند تا تنبیه بر تنبیه بود
عزم‌ها و قصدها در ماجرا
گاه‌گاهی راست می‌آید تو را
تا به طمع آن دلت نیت کند
بار دیگر نیتت را بشکند
ور به کلی بی‌مرادت داشتی
دل شدی نومید امل کی کاشتی
ور نکاریدی امل از عوری‌اش
کی شدی پیدا بر او مقهوری‌اش
عاشقان از بی‌مرادی‌های خویش
باخبر گشتند از مولای خویش
بی‌مرادی شد قلاووز بهشت
حفت الجنه شنو ای خوش‌سرشت
حدیث نبوی
«حُفَّتِ الْجَنَّةُ بِالْمَكَارِهِ وَحُفَّتِ النَّارُ بِالشَّهَوَاتِ.»
«بهشت در چیزهای ناخوشایند پوشیده شده و دوزخ در شهوات.»
که مراداتت همه اشکسته‌پاست
پس کسی باشد که کام او رواست
پس شدند اشکسته‌اش آن صادقان
لیک کو خود آن شکست عاشقان
عاقلان اشکسته‌اش از اضطرار
عاشقان اشکسته با صد اختیار
عاقلانش بندگان بندی‌اند
عاشقانش شکری و قندی‌اند
ائتیا کرها مهار عاقلان
ائتیا طوعا بهار بیدلان
از روی کراهت و بی‌میلی بیایید افسار عاقلان است
اما از روی رضا و خرسندی بیایید بهار عاشقان است
قرآن كريم، سوره فصّلت (۴۱)، آيه ۱۱
Quran, Fussilat(#41), Line #11
« ثُمَّ اسْتَوَىٰ إِلَى السَّمَاءِ وَهِيَ دُخَانٌ فَقَالَ لَهَا
وَلِلْأَرْضِ ائْتِيَا طَوْعًا أَوْ كَرْهًا قَالَتَا أَتَيْنَا طَائِعِينَ.»
«سپس به آسمان پرداخت و آن دودى بود.
پس به آسمان و زمين گفت: خواه يا ناخواه بياييد. گفتند: فرمانبردار آمديم.»
مولوی، مثنوی، دفتر پنجم، بیت ۳۵۲۰
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #5, Line #3520
زهد و پیری ضعف بر ضعف آمده
واندر آن زهدش گشادی ناشده
رنج دیده گنج نادیده ز یار
کارها دیده ندیده مزد کار
یا نبود آن کار او را خود گهر
یا نیامد وقت پاداش از قدر
یا که بود آن سعی چون سعی جهود
یا جزا وابسته میقات بود
مر ورا درد و مصیبت این بس است
که درین وادی پرخون بی‌کس است
چشم پردرد و نشسته او به کنج
رو ترش کرده فرو افکنده لنج
نه یکی کحال کاو را غم خورد
نیش عقلی که به کحلی پی برد
اجتهادی می‌کند با حرز و ظن
کار در بوک است تا نیکو شدن
زان رهش دور است تا دیدار دوست
کاو نجوید سر رئیسیش آرزوست
ساعتی او با خدا اندر عتاب
که نصیبم رنج آمد زین حساب
ساعتی با بخت خود اندر جدال
که همه پران و ما ببریده بال
هر که محبوس است اندر بو و رنگ
گرچه در زهدست باشد خوش تنگ
تا برون ناید ازین ننگین مناخ
کی شود خویش خوش و صدرش فراخ
زاهدان را در خلا پیش از گشاد
کارد و استره نشاید هیچ داد
کز ضجر خود را بدراند شکم
غصه آن بی‌مرادی‌ها و غم
مولوی، مثنوی، دفتر پنجم، بیت ۳۵۳۵
Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #5, Line #3535
انداختن مصطفی علیه‌السلام خود را از کوه حری
از وحشت دیر نمودن جبرئیل علیه‌السلام و نمودن جبرئیل علیه‌السلام
خود را به وی که مینداز که تو را دولت‌ها در پیش است
مصطفی را هجر چون بفراختی
خویش را از کوه می‌انداختی
تا بگفتی جبرئیلش هین مکن
که تو را بس دولت است از امر کن
مصطفی ساکن شدی ز انداختن
باز هجران آوریدی تاختن
قرآن کریم، سوره یس (۳۶)، آیه ۸۲
Quran, Yaseen(#36), Line #82
«إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شَيْئًا أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ»
«چون بخواهد چيزى را بيافريند، فرمانش اين است كه
مى‌گويد: «موجود شو»، پس موجود مى‌شود.»
باز خود را سرنگون از کوه او
می‌فکندی از غم و اندوه او
باز خود پیدا شدی آن جبرئیل
که مکن این ای تو شاه بی‌بدیل
همچنین می‌بود تا کشف حجاب
تا بیابید آن گهر را او ز جیب
بهر هر محنت چو خود را می‌کشند
اصل محنت‌هاست این چونش کشند
از فدایی مردمان را حیرتی‌ست
هر یکی از ما فدای سیرتی‌ست
ای خنک آنکه فدا کرده‌ست تن
بهر آنک ارزد فدای آن شدن
هر یکی چونکه فدایی فنی‌ست
کاندر آن ره صرف عمر و کشتنی‌ست
کشتنی اندر غروبی یا شروق
که نه شایق ماند آنگه نه مشوق
باری این مقبل فدای این فن است
کاندر او صد زندگی در کشتن است
عاشق و معشوق و عشقش بر دوام
در دو عالم بهره‌مند و نیک‌نام
یا کرامی ارحموا اهل‌الهوی
شانهم وردالتوی بعدالتوی
ای یاران بزرگوارم بر عشاق رحم آرید
زیرا کار آنان این است که از هر مرگ به مرگی دیگر درآیند
