برنامه شماره ۳-۱۰۶۳ گنج حضور

اجرا: پرویز شهبازی

تاریخ اجرا ۱۱ ام سپتامبر ۲۰۲۶ - ۲۰ ام شهریور ماه ۱۴۰۵

برای دستیابی به فایل پادکست برنامه ۳-۱۰۶۳ بر روی این لینک کلیک کنید.

متن نوشته شده پیامها در برنامه ویژه پیامهای تلفنی بینندگان با فرمت PDF (نسخه‌ی مناسب پرینت رنگی)

متن نوشته شده پیامها در برنامه ویژه پیامهای تلفنی بینندگان با فرمت PDF (نسخه‌ی مناسب پرینت سیاه و سفید)

برنامه شماره ۲-۱۰۶۳ گنج حضور

اجرا: پرویز شهبازی

تاریخ اجرا ۸ ام سپتامبر ۲۰۲۶ - ۱۷ ام شهریور ماه ۱۴۰۵

برای دستیابی به فایل پادکست برنامه ۲-۱۰۶۳ بر روی این لینک کلیک کنید.

متن نوشته شده پیامها در برنامه ویژه پیامهای تلفنی بینندگان با فرمت PDF (نسخه‌ی مناسب پرینت رنگی)

متن نوشته شده پیامها در برنامه ویژه پیامهای تلفنی بینندگان با فرمت PDF (نسخه‌ی مناسب پرینت سیاه و سفید)

برنامه شماره ۱-۱۰۶۳ گنج حضور

اجرا: پرویز شهبازی

تاریخ اجرا ۴ ام سپتامبر ۲۰۲۶ - ۱۳ ام شهریور ماه ۱۴۰۵

برای دستیابی به فایل پادکست برنامه ۱-۱۰۶۳ بر روی این لینک کلیک کنید.

متن نوشته شده پیامها در برنامه ویژه پیامهای تلفنی بینندگان با فرمت PDF (نسخه‌ی مناسب پرینت رنگی)

متن نوشته شده پیامها در برنامه ویژه پیامهای تلفنی بینندگان با فرمت PDF (نسخه‌ی مناسب پرینت سیاه و سفید)

برنامه شماره ۱۰۶۳ گنج حضور

اجرا: پرویز شهبازی

تاریخ اجرا: ۱ سپتامبر  ۲۰۲۶ - ۱۱ شهریور ماه ۱۴۰۵

برای دستیابی به فایل پادکست برنامه ۱۰۶۳ بر روی این لینک کلیک کنید.

برای دانلود فایل صوتی برنامه با فرمت mp3 بر روی این لینک کلیک کنید.

متن نوشته شده برنامه با فرمت PDF (نسخه‌ی مناسب پرینت رنگی)

متن نوشته شده برنامه با فرمت PDF (نسخه‌ی مناسب پرینت سیاه و سفید)

متن نوشته شده پیغام‌های تلفنی برنامه با فرمت PDF (نسخه‌ی مناسب پرینت رنگی)

متن نوشته شده پیغام‌های تلفنی برنامه با فرمت PDF (نسخه‌ی مناسب پرینت سیاه و سفید)

تمام اشعار این برنامه با فرمت PDF (نسخه ریز مناسب پرینت)

تمام اشعار این برنامه با فرمت PDF (نسخه درشت مناسب خواندن با موبایل)

اشعار همراه با لینک پرشی به فایل صوتی برنامه

اشعار همراه با لینک پرشی به ویدیو برنامه

خوانش تمام ابیات این برنامه - فایل صوتی

خوانش تمام ابیات این برنامه - فایل تصویری

برای دستیابی به اطلاعات مربوط به جبران مالی‌ بر روی این لینک کلیک کنید.

مولوی، دیوان شمس، غزل شمارهٔ ۱۹۱۷

Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Qazal) #1917, Divan e Shams

چو بربندند ناگاهت زنخدان
همه کارِ جهان آن‌جا زنخ(۱) دان

چو می‌بُرّند شاخی را ز دو نیم
بلرزد شاخِ دیگر را دل از بیم

که گفتت گِردِ چرخِ چَنبَری(۲) گَرد؟
که قدِّ همچو سروت چَنبَری کرد؟

نمی‌بینم تو را آن مردی و زور
که بر گردون رَوی نارفته در گور

تو تا بنشسته‌ای در دارِ فانی
نشسته می‌روی و می‌نبینی

نشسته می‌روی، این نیز نیکوست
اگر رویت در این رفتن سویِ اوست

بسی گشتی در این گردابِ گردان
به سویِ جویِ رحمت رو بگردان

بزن پایی بر این پابندِ عالم
که تا دست از تَبَرُّک(۳) بر تو مالم

تو را زلفی‌ست بِهْ از مشک و عنبر
تو دِه کَل(۴) را کلاهی ای برادر

کُلَه کم جو، چو داری جعدِ(۵) فاخر(۶)
کُلَه بر آسمان انداز آخر

چرا دنیا به نکتهٔ مُستَحیله(۷)
فریبد چون تو زیرک را به حیله؟

به سردی نکته گوید سرد سیلی
نداری پایِ آن خر را شِکالی(۸)

اگر دوران دلیل آرد در آن قال
تخلّف دیده‌ای، در روی او مال

تو را عمری کشید این غول در تیه(۹)
بکن با غول خود بحثی به توجیه

چرا الزامِ اویی؟ چیست سکته(۱۰)؟
جوابش گو، که مقلوب است نکته

(۱) زنخ: چانه، [مجاز] بیهوده، لاف
(۲) چَنبَر: حلقه، دایره‌، کمان
(۳) تَبَرُّک: برکت یافتن، خوش‌یُمنی
(۴) کَل: کچل

(۵) جعد: موی پیچیده و تابدار

(۶) فاخر: گران‌بها، نیکو

(۷) مُستَحیله: مؤنث مُستَحیل، محال، غیرممکن،

جسمی که تبدیل به جسم دیگر شده باشد، تغییریافته، دگرگون، مبدل

(۸) شِکال: پای‌بند، ریسمانی که پای چهارپایان را ببندند.

(۹) تیه: بیابان

(۱۰) سکته: درنگ، وقفه

-----------

مولوی، دیوان شمس، غزل شمارهٔ ۱۹۱۷

Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Qazal) #1917, Divan e Shams

چو بربندند ناگاهت زنخدان
همه کارِ جهان آن‌جا زنخ دان

چو می‌بُرّند شاخی را ز دو نیم
بلرزد شاخِ دیگر را دل از بیم

که گفتت گِردِ چرخِ چَنبَری گَرد؟
که قدِّ همچو سروت چَنبَری کرد؟

مولوی، مثنوی، دفتر سوم، بیت ۲۲۸۷

Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #3, Line #2287

او فضولی بوده است از اِنقباض

کرد بر مختارِ مطلق، اِعتراض

مولوی، مثنوی، دفتر دوم، بیت ۲۰۵٣

Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #2, Line #2053

گاوِ زرّین بانگ کرد، آخِر چه گفت؟

کاحمقان را این‌همه رغبت شگُفت

مولوی، مثنوی، دفتر ششم، بیت ۱۷٩٠

Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #6, Line #1790

نگذری زین بُعد، سیصدساله تو

تا که داری عشقِ آن گوساله تو

مولوی، مثنوی، دفتر دوم، بیت ۳۶۹۱

Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #2, Line #3691

گفتِ هر یک‌تان دهد جنگ و فِراق(۱۱)

گفتِ من آرد شما را اتّفاق‏

پس شما خاموش باشید اَنْصِتُوا(۱۲)

تا زبان‌ْتان من شوم در گفت ‏وگو

گر سخن‌تان در توافق مُوثَقه(۱۳) است

در اثر مایهٔ‏ نزاع(۱۴) و تفرقه است

(۱۱) فِراق: دوری

(۱۲) اَنْصِتوا: خاموش باشید، ذهنتان را خاموش کنید.

(۱۳) مُوثَقه: مورد اطمینان و وثوق

(۱۴) نزاع: درگیری

-----------

مولوی، مثنوی، دفتر پنجم، بیت ۲۶۳۶

Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #5, Line #2636

از قَرین بی‌ قول و گفت‌وگویِ او

خو بدزدد دل نهان از خویِ او

مولوی، مثنوی، دفتر چهارم، بیت ۳۱۰۸

Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #4, Line #3108

بادْ تُند است و چراغم اَبْتَری(۱۵)

زو بگیرانم چراغِ دیگری

(۱۵) اَبْتَر: ناقص و به‌دردنخور

-----------

مولوی، مثنوی، دفتر چهارم، بیت ۳۱۱۲

Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #4, Line #3112

او نکرد این فهم، پس داد از غِرَر(۱۶)

شمعِ فانی را به فانی‌ای دِگر

(۱۶) غِرَر: جمع غِرَّه به‌معنی غفلت و بی‌خبری و غرور

-----------

مولوی، مثنوی، دفتر ششم، بیت ۱۴۸۰

Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #6, Line #1480

مرغِ جذبه ناگهان پَرَّد ز عُش(۱۷)

چون بدیدی صبح، شمع آنگه بکُش

(۱۷) عُش: آشیانهٔ پرندگان

-----------

مولوی، مثنوی، دفتر چهارم، بیت ۱۳۷۶

Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #4, Line #1376

گفت: نامت چیست؟ برگو بی‌دهان

گفت: خَرّوب(۱۸) است ای شاهِ جهان

گفت: اندر تو چه خاصیّت بُوَد؟

گفت: من رُستَم(۱۹)، مکان ویران شود

من که خَرّوبم، خرابِ منزلم

هادمِ(۲۰) بنیادِ این آب و گِلم

(۱۸) خَرُّوب: بسیار خراب‌کننده

(۱۹) رُستن: روییدن

(۲۰) هادم: ویران‌کننده، نابودکننده

-----------

مولوی، مثنوی، دفتر ششم، بیت ۴۵۱۵

Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #6, Line #4515

گر ز صندوقی به صندوقی رَوَد

او سَمایی(۲۱) نیست، صندوقی بُوَد

فُرجهٔ(۲۲) صندوقْ نونو(۲۳) مُسکِر(۲۴) است

دَرنیابد کاو به صندوق اندر است

(۲۱) سَمایی: آسمانی، مجازاً از جنسِ زندگی و حضور

(۲۲) فُرجه: گشایش

(۲۳) نونو: تازه به تازه

(۲۴) مُسکِر: مست‌کننده

-----------

مولوی، مثنوی، دفتر دوم، بیت ۳۵۱۷

Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #2, Line #3517

موسیا، بسیارگویی، دور شو

ورنه با من گُنگ باش و کور شو

ور نرفتی، وز ستیزه شِسته‌ای(۲۵)

تو به معنی رفته‌ای بگْسَسته‌ای

چون حَدَث کردی تو ناگه در نماز

گویدت: سویِ طهارت رَو بتاز

وَر نرفتی، خشک جُنبان می‏‌شوی

خود نمازت رفت پیشین(۲۶) ای غَوی‏(۲۷)

(۲۵) شِسته‌:‌ مخفّفِ نشسته است

(۲۶) پیشین: از پیش

(۲۷) غَوی: گمراه

-----------

مولوی، مثنوی، دفتر ششم، بیت ۵۳٠

Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #6, Line #530

گفت: مُفتیِّ(۲۸) ضرورت هم تویی

بی‌ضرورت‌ گر خوری، مُجرم شَوی

ور ضرورت هست، هم پرهیز بِهْ

ور خوری، باری ضَمانِ(۲۹) آن بِده

(۲۸) مُفتی: فتوادهنده

(۲۹) ضَمان: تعهد کردن، به عهده گرفتن

-----------

مولوی، مثنوی، دفتر چهارم، بیت ۲۶۷۹

Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #4, Line #2679

زآنکه هر بدبختِ خرمن‌‌سوخته

می‌نخواهد شمعِ کس افروخته

مولوی، مثنوی، دفتر پنجم، بیت ۱۲۳۲

Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #5, Line #1232

نه تو اَعْطَیْنٰاکَ کَوْثَر خوانده‌ای؟

پس چرا خشکی و تشنه مانده‌ای؟

قرآن کریم، سورهٔ کوثر (۱۰۸)، آیهٔ ۱

Quran, Al-Kawthar(#108), Line #1

«إِنَّا أَعْطَيْنَاكَ الْكَوْثَرَ»

«ما كوثر را به تو عطا كرديم.»

یا مگر فرعونی و، کوثَر چو نیل

بر تو خون گشته‌ست و ناخوش، ای علیل(۳۰)

توبه کن بیزار شو از هر عَدو(۳۱)

کاو ندارد آبِ کوثر در کدو

(۳۰) عَلیل: بیمار، رنجور، دردمند

(۳۱) عَدو: دشمن

-----------

مولوی، مثنوی، دفتر پنجم، بیت ٣۵٧٣

Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #5, Line #3573

تو خوش و خوبی و کانِ هر خَوشی

تو چرا خود منّتِ باده کَشی؟

تاجِ کَرَّمْناست بر فرقِ سَرَت

طوقِ(۳۲) اَعْطَیْناکَ آویزِ بَرت

قرآن کریم، سورهٔ اِسراء (۱۷)، آیهٔ ۷۰

Quran, Al-Israa(#17), Line #70

«وَ لَقَدْ كَرَّمْنَا بَنِي آدَمَ وَ حَمَلْنَاهُمْ فِي الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ

وَ رَزَقْنَاهُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ وَ فَضَّلْنَاهُمْ عَلَىٰ كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنَا تَفْضِيلًا.»

«ما فرزندان آدم را كرامت بخشيديم و بر دريا و خشكى سوار كرديم

و از چيزهاى خوش و پاكيزه روزى داديم و بر بسيارى از مخلوقات خويش برتريشان نهاديم.»

جوهر است انسان و چرخ او را عَرَض

جمله فرع و پایه‌اند و او غَرَض

ای غلامت عقل و تدبیرات و هوش

چون چنینی خویش را ارزان‌فروش؟

خدمتت بر جمله هستی مُفْتَرض(۳۳)

جوهری چون نَجْدَه(۳۴) خواهد از عَرَض؟

علم جویی از کتب‌ها ای فسوس

ذوق جویی تو ز حلوا، ای فسوس

بحرِ علمی، در نَمی پنهان شده

در سه گَز تن عالَـمی پنهان شده

مِی چه باشد یا سَماع(۳۵) و یا جِماع(۳۶)؟

تا بجویی زو نشاط و اِنتفاع(۳۷)

آفتاب از ذرّه‌يی شد وام‌خواه

زُهره‌يی(۳۸) از خُمره‌يی شد جام‌خواه

جانِ بی‌کَیفی شده محبوسِ کَیف(۳۹)

آفتابی حبسِ عُقده(۴۰)، اینت(۴۱) حَیْف

(۳۲) طوق: گردنبند

(۳۳) مُفْتَرض: واجب و لازم

(۳۴) نَجْدَه: یاری

(۳۵) سَماع: سرود و آواز

(۳۶) جِماع: مقاربت، نزدیکی

(۳۷) اِنتفاع: بهره‌ بردن، سود بردن

(۳۸) زُهره‌: کوکبِ شادی و طرب

(۳۹) کَیف: چونی و چگونگی

(۴۰) عُقده: اصطلاحی نجومی، نقطهٔ تقاطع مدار خورشید و ماه

(۴۱) اینت: این تو را

-----------

مولوی، مثنوی، دفتر سوم، بیت ٢٢۶٩

Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #3, Line #2269

دل نباشد غیرِ آن دریایِ نور

دل نظرگاهِ خدا وآن‌گاه کور؟!

مولوی، مثنوی، دفتر سوم، بیت ۲۲۶۳

Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #3, Line #2263

دل تو این آلوده را پنداشتی

لاجَرَم(۴۲) دل ز اهلِ دل برداشتی

(۴۲) لاجَرَم: به‌ناچار

-----------

مولوی، مثنوی، دفتر دوم، بیت ۱۴۰

Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #2, Line #140

بس دعاها کآن زیان است و هلاک

وَز کَرَم می‌نَشْنَود یزدانِ پاک

مولوی، مثنوی، دفتر سوم، بیت ۲۳۰۳

Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #3, Line #2303

از همهٔ کارِ جهان، پرداخته

کو و کو می‌گو به‌ جان، چون فاخته(۴۳)

نیک بنگر اندرین ای مُحْتَجِب(۴۴)

که دعا را، بست حق بر اَسْتَجِبْ

قرآن کریم، سورهٔ غافر (۴۰)، آیهٔ ۶۰

Quran, Al-Ghaafir(#40), Line #60

«وَقَالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ دَاخِرِينَ»

«پروردگارتان گفت: بخوانيد مرا تا شما را پاسخ گويم.

آنهايى كه از پرستش من سركشى مى‌كنند زودا كه در عين خوارى به جهنم درآيند.»

هر که را دل پاک شد از اِعْتلال(۴۵)

آن دعااش می‌رود تا ذوالجلال

(۴۳) فاخته: پرنده‌ای خاکی رنگ، کوچکتر از کبوتر

(۴۴) مُحْتَجِب: حجاب‌دار، پنهان

(۴۵) اِعتلال: بیماری، علّت، عارضه

-----------

مولوی، مثنوی، دفتر پنجم، بیت ۷۷۳

Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #5, Line #773

از خدا غیر خدا را خواستن

ظَنِّ افزونی‌ست و، کُلّی کاستن

خاصه عُمری غرق در بیگانگی

در حضورِ شیر، روبَه‌شانگی(۴۶)!

(۴۶) روبَه‌شانگی: حیله و تزویر

-----------

مولوی، مثنوی، دفتر سوم، بیت ۷۵۶

Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #3, Line #756

گفت حق: گر فاسقی(۴۷) وَ اهلِ صَنَم(۴۸)

چون مرا خوانی، اجابت‌ها کُنم

تو دعا را سخت گیر و می‌شُخول(۴۹)

عاقبت برهاندت از دستِ غُول

(۴۷) فاسِق: بدکار

(۴۸) اهلِ صَنَم: بت‌پرست

(۴۹) می‌شُخول: از مصدرِ شخولیدن به معنی نالیدن، فریاد زدن

-----------

مولوی، مثنوی، دفتر سوم، بیت ٢٢۶٩

Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #3, Line #2269

دل نباشد غیرِ آن دریایِ نور

دل نظرگاهِ خدا وآن‌گاه کور؟!

مولوی، مثنوی، دفتر سوم، بیت ۲۲۶۳

Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #3, Line #2263

دل تو این آلوده را پنداشتی

لاجَرَم(۵۰) دل ز اهلِ دل برداشتی

(۵۰) لاجَرَم: به‌ناچار

-----------

مولوی، مثنوی، دفتر سوم، بیت ٢٢۷۱

Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #3, Line #2271

ریزهٔ دل را بِهِلْ(۵۱)، دل را بجو

تا شود آن ریزه چون کوهی از او

دل محیط ا‌‌‌‌ست اندرین خِطّهٔ(۵۲) وجود

زر همی‌‌افشانَد از احسان و جود(۵۳)

از سلامِ حق، سلامت‌ها نثار

می‌کند بر اهلِ عالَم اختیار

هر که را دامن درست است و مُعَدّ(۵۴)

آن نثارِ دل بدآن کس می‌رسد

دامنِ تو آن نیاز است و حضور

هین منه در دامن آن سنگِ فُجور(۵۵)

تا ندرَّد دامنت ز آن سنگ‌ها

تا بدانی نقد را از رنگ‌ها

سنگ پُر کردی تو دامن از جهان

هم ز سنگِ سیم و زر چون کودکان

از خیالِ سیم و زر، چون زر نبود

دامنِ صدقت درید و، غم فزود

کِی نماید کودکان را سنگ، سنگ؟

تا نگیرد عقل، دامنْشان به چنگ

پیر، عقل آمد، نه آن مویِ سپید

مو نمی‌گنجد در این بخت و امید

(۵۱) بِهِل: رها کن

(۵۲) خِطّه: سرزمین

(۵۳) جود: بخشش

(۵۴) مُعَدّ: آماده‌شده، شمرده‌شده

(۵۵) فُجور: تبهکاری، گناه کردن

-----------

مولوی، دیوان شمس، غزل شمارهٔ ۱۹۱۷

Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Qazal) #1917, Divan e Shams

چو بربندند ناگاهت زنخدان
همه کارِ جهان آن‌جا زنخ دان

چو می‌بُرّند شاخی را ز دو نیم
بلرزد شاخِ دیگر را دل از بیم

که گفتت گِردِ چرخِ چَنبَری گَرد؟
که قدِّ همچو سروت چَنبَری کرد؟

مولوی، مثنوی، دفتر ششم، بیت ۹۱۵

Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #6, Line #915

گر زنی در شاخ دستی(۵۶)، کِی هِلَد(۵۷)؟

هر کجا پیوند سازی، بِسْکُلَد(۵۸)

(۵۶) دست در چیزی زدن: آن را گرفتن، (مَجاز) به آن متوسّل شدن

(۵۷) هِلَد: رها کند.

(۵۸) بِسْکُلَد: بشکافد، پاره کند.

-----------

مولوی، دیوان شمس، غزل شمارهٔ ۱۹۱۷

Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Qazal) #1917, Divan e Shams

نمی‌بینم تو را آن مردی و زور
که بر گردون رَوی نارفته در گور

مولوی، دیوان شمس، غزل شمارهٔ ۶۳۶

Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Qazal) #636, Divan e Shams

بمیرید، بمیرید، در این عشق بمیرید

در این عشق چو مُردید، همه روح پذیرید

مولوی، مثنوی، دفتر ششم، بیت ۲۵٠٠

Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #6, Line #2500

درگذر از فضل و از جَلدی(۵۹) و فن

کارْ خدمت دارد و خُلقِ حَسَن

(۵۹) جَلدی: چابکی، چالاکی

-----------

مهمترین خاصیت خُلقِ حَسَن «دیده نشدن» است.

مولوی، مثنوی، دفتر ششم، بیت ۸۴۵

Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #6, Line #845

خدمتی می‌کن برایِ کردگار

با قبول و ردِّ خلقانت چه کار؟

مولوی، دیوان شمس، غزل شمارهٔ ۱۹۱۷

Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Qazal) #1917, Divan e Shams

تو تا بنشسته‌ای در دارِ فانی
نشسته می‌روی و می‌نبینی

مولوی، مثنوی، دفتر ششم، بیت ۱۸۰۸

Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #6, Line #1808

گرچه در آب آتشی پوشیده شد

صد هزاران کف بر او جوشیده شد

گرچه آتش سخت پنهان می‌تند

کف به دَه انگشت اشارت می‌کند

هم‌چنین اجزایِ مستانِ وصال

حامل از تِمثال‌هایِ(۶۰) حال و قال

(۶۰) تِمثال‌: تصویر، صورت، شبیه، در این‌جا مناسبِ معنی تجلّی است.

-----------

مولوی، مثنوی، دفتر چهارم، بیت ۵۴۰

Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #4, Line #540

چون‌که با شیخی، تو دور از زشتی‌ای

روز و شب سَیّاری و در کشتی‌ای

در پناهِ جانِ جان‌بخشی تَوی(۶۱)

کشتی‌اندر خفته‌ای، ره می‌روی

(۶۱) تَوی: مقیم در جایی

-----------

مولوی، دیوان شمس، غزل شمارهٔ ۱۹۱۷

Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Qazal) #1917, Divan e Shams

نشسته می‌روی، این نیز نیکوست
اگر رویت در این رفتن سویِ اوست

مولوی، مثنوی، دفتر سوم، بیت ۶۹۸

Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #3, Line #698

عاشق و معشوق را در رستخیز

دو به دو بندند و پیش آرند تیز

قرآن کریم، سورهٔ اسراء (۱۷)، آیهٔ ۷۱

Quran, Al-Israa(#17), Line #71

«يَوْمَ نَدْعُو كُلَّ أُنَاسٍ بِإِمَامِهِمْ … .»

«روزى كه هر گروه از مردم را به پيشوايانشان بخوانيم، … .»

تو چه‌ خود را گیج و بی‌خود کرده‌یی؟

خونِ رَز(۶۲) کو، خونِ ما را خورده‌یی

رُو، که نشناسم تو را، از من بِجِهْ

عارفِ بی‌خویشم و بهلولِ(۶۳) دِه

(۶۲) رَز: شراب

(۶۳) بهلول: اشاره به سالک مجذوب و شوریده‌ٔ حق

-----------

مولوی، دیوان شمس، غزل شمارهٔ ۱۹۱۷

Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Qazal) #1917, Divan e Shams

بسی گشتی در این گردابِ گردان
به سویِ جویِ رحمت رو بگردان

مولوی، مثنوی، دفتر دوم، بیت ۳۷۸۵

Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #2, Line #3785

چشمِ او مانده‌ست در جویِ روان

بی‌خبر از ذوقِ آبِ آسمان

مولوی، دیوان شمس، غزل شمارهٔ ۱۰۷۳

Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Qazal) #1073, Divan e Shams

آبِ جان محبوس می‌بینم در این گردابِ تن

خاک را برمی‌کَنَم، تا رَهْ کُنَم سویِ بِحار(۶۴)

(۶۴) بِحار: جمعِ بحر، دریاها

-----------

مولوی، مثنوی، دفتر پنجم، بیت ۲۳۴۵

Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #5, Line #2345

قطب(۶۵) آن باشد که گِردِ(۶۶) خود تَنَد(۶۷)

گَردشِ افلاک گِردِ او بُوَد

(۶۵) قطب: مرکز، قطبِ شمال، قطبِ جنوب؛

هم‌چنین پیر و انسان کامل و دانایِ کُل که منظورِ نظرِ خداوند است.

(۶۶) گِرد: اطراف، پیرامون، دُور تا دُور

(۶۷) تنیدن: (مجاز) دور و برِ چیزی یا کسی گشتن،

اظهارِ علاقه و توجه کردن به چیزی یا کسی

-----------

مولوی، دیوان شمس، غزل شمارۀ ۵٩٢

Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Qazal) #592, Divan e Shams

اگر چرخِ وجودِ من از این گردش فرو‌مانَد

بگردانَد مرا آن‌کَس که گردون را بگردانَد

مولوی، دیوان شمس، غزل شمارۀ ٢۵٠٠

Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Qazal) #2500, Divan e Shams

چه افسردی در آن گوشه؟ چرا تو هم نمی‌گردی؟

مگر تو فکرِ مَنحوسی(۶۸) که جز بر غم نمی‌گردی؟

(۶۸) مَنحوس: شوم، بداختر

-----------

مولوی، دیوان شمس، غزل شمارهٔ ۳۰۱

Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Qazal) #301, Divan e Shams

صلوات بر تو آرَم که فزوده باد قُربت(۶۹)

که به قُربِ کُلّ گردد همه جزوها مُقَرَّب(۷۰)

(۶۹) قُرب: نزدیکی، نزدیک شدن، منزلت

(۷۰) مُقَرَّب: نزدیک‌شده، آن‌که به کسی نزدیک شده و نزد او قرب و منزلت پیدا کرده

-----------

مولوی، مثنوی، دفتر ششم، بیت ۱۷۸۶

Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #6, Line #1786

هم خمیری، خُمرهٔ طینه(۷۱) دری

گرچه عمری در تنورِ آذری(۷۲)

‌

حدیث قدسی

«خَمَرْتُ طِینَةَ آدَمَ بِیَدِی أَرْبَعِینَ صَبَاحاً.»

«گِلِ آدم را به دست (قدرت) خویش، چهل صبح (روز) سرشتم (خمیر کردم).»

توضیح حدیث: [به‌عبارتی خداوند می‌گوید ای انسان خلقت تو را به پایان نرسانده‌ام.]

(۷۱) طینه: گِل

(۷۲) آذر: آتش

-----------

مولوی، دیوان شمس، غزل شمارهٔ ۱۹۱۷

Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Qazal) #1917, Divan e Shams

بزن پایی بر این پابندِ عالم
که تا دست از تَبَرُّک بر تو مالم

تو را زلفی‌ست بِهْ از مشک و عنبر
تو دِه کَل را کلاهی ای برادر

مولوی، دیوان شمس، غزل شمارهٔ ۱۱۱۷

Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Qazal) #1117, Divan e Shams

از بعدِ ماجرایِ صفا صوفیانِ عشق

گیرند یک‌دگر را چون مستیان کنار

مولوی، دیوان شمس، غزل شمارهٔ ۱۹۱۷

Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Qazal) #1917, Divan e Shams

کُلَه کم جو، چو داری جعدِ فاخر
کُلَه بر آسمان انداز آخر

چرا دنیا به نکتهٔ مُستَحیله
فریبد چون تو زیرک را به حیله؟

مولوی، مثنوی، دفتر دوم، بیت ۱۱۰٣

Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #2, Line #1103

خلق را طاق و طُرُم(۷۳) عاریّتی‌ست(۷۴)

امر را طاق و طُرُم ماهیّتی‌ست

از پیِ طاق و طُرُم خواری کَشند

بر امیدِ عِزّ در خواری خَوشند

(۷۳) طاق و طُرُم: جلال و شکوهِ ظاهری؛

مراد از آن سروصدای ظاهری و جلوه و عظمتِ ناپایداری است که عامِ خلق را مفتون می‌دارد.

(۷۴) عاریتی: قرضی

-----------

مولوی، مثنوی، دفتر ششم، بیت ٢٣٣۴

Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #6, Line #2334

خود ندارم هیچ، بِهْ سازد مرا

که ز وَهمِ دارم است این صد عَنا(۷۵)

(۷۵) عَنا: رنج

-----------

مولوی، دیوان شمس، غزل شمارهٔ ۱۹۱۷

Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Qazal) #1917, Divan e Shams

به سردی نکته گوید سرد سیلی
نداری پایِ آن خر را شِکالی

مولوی، مثنوی، دفتر پنجم، بیت ۱۰۹۴

Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #5, Line #1094

بر سرِ عیسیٰ نهاده تَنگِ بار

خر سِکیزه(۷۶) می‌زند در مَرغزار(۷۷)

(۷۶) سِکیزه: جُفتَک

(۷۷) مَرغزار: سبزه‌زار

-----------

مولوی، مثنوی، دفتر اول، بیت ۲۹۵۱

Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #1, Line #2951

گردنِ خر گیر و سویِ راه کَش

سویِ رَه‌بانان و رَه‌دانانِ خَوش

مولوی، مثنوی، دفتر اول، بیت ۲۹۵۵

Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #1, Line #2955

گر ندانی ره، هر آنچه خر بخواست

عکسِ آن کن، خود بُوَد آن راهِ راست

مولوی، مثنوی، دفتر دوم، بیت ۷۲۹

Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #2, Line #729

شد(۷۸) خرِ نَفْسِ تو، بر میخیش بند

چند بگریزد ز کار و بار چند؟

(۷۸) شد: رفت

-----------

مولوی، دیوان شمس، غزل شمارهٔ ۱۹۱۷

Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Qazal) #1917, Divan e Shams

اگر دوران دلیل آرد در آن قال
تخلّف دیده‌ای، در روی او مال

مولوی، مثنوی، دفتر سوم، بیت ۲۶۶۸

Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #3, Line #2668

مانع آید از سخن‌هایِ مهم

انبیا بردند امرِ فَاسْتَقِمْ(۷۹)

قرآن کریم، سورهٔ شورى (۴۲)، آیهٔ ۱۵

Quran, Ash-Shura(#42), Line #15

 «… وَاسْتَقِمْ … .»

 «… پايدارى ورز … .»

«… استقامت کن … .»

(۷۹) فَاسْتَقِم: پس راست و مستقیم باش. ثابت‌قدم باش.

-----------

مولوی، دیوان شمس، غزل شمارهٔ ۱۹۱۷

Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Qazal) #1917, Divan e Shams

تو را عمری کشید این غول در تیه
بکن با غول خود بحثی به توجیه

مولوی، مثنوی، دفتر سوم، بیت ۵١۴

Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #3, Line #514

گام در صحرای دل باید نهاد

زآن‌که در صحرای گِل نَبْوَد گشاد

مولوی، مثنوی، دفتر سوم، بیت ۶۹۵

Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #3, Line #695

خویش را از رهروان کمتر شُمَر

تو حریفِ رهزنانی، گُه مخَور

مولوی، مثنوی، دفتر سوم، بیت ۲۲۸۷

Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #3, Line #2287

او فضولی بوده است از اِنقباض

کرد بر مختارِ مطلق، اِعتراض

مولوی، دیوان شمس، غزل شمارهٔ ۱۹۱۷

Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Qazal) #1917, Divan e Shams

چرا الزامِ اویی؟ چیست سکته؟
جوابش گو، که مقلوب است نکته

مولوی، مثنوی، دفتر دوم، بیت ۳۳۶۸

Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #2, Line #3368

عکس می‌گویی و مقلوب، ای سَفیه(۸۰)

ای رها کرده ره و بگْرفته تیٖهْ(۸۱)

چند چندت گیرم و تو بی‌‏خَبَر

در سَلاسِل(۸۲) مانده‌‏ای پا تا به سَر

(۸۰) سَفیه: نادان

(۸۱) تیٖهْ: بیابان

(۸۲) سَلاسِل: زنجیرها، جمع سلسله

-----------

مولوی، دیوان شمس، غزل شمارهٔ ۱۹۱۷

Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Qazal) #1917, Divan e Shams

چرا دنیا به نکتهٔ مُستَحیله
فریبد چون تو زیرک را به حیله؟

حقیقت ⬅️ شکل تغییر یافته

- هدایت زندگی ⬅️ گرفتن هدایت از چیزهای بیرونی

- دیدن عیب در خود ⬅️ دیدن عیب دیگران

- گرفتن ارزش از ذات زندگی ⬅️ قرض گرفتن ارزش از جهاتِ بیرونی

- عشق ⬅️ گرفتنِ هیجانات به جای عشق

- ناظر ذهن و شاهد بودن ⬅️ گم شدن در فکر

- گرمای عشق ⬅️ حال کردن با حالِ خوبِ من ذهنی

- صُنع و آفریدگاری زندگی، خلاقیت ⬅️ سبب‌سازی

- حضور در این لحظهٔ‌ ابدی ⬅️ رفتن به گذشته یا آینده

- تازه‌به‌تازه زندگی کردن ⬅️ رفتن به داستانِ ذهن

- یادگیری ⬅️ ملامت کردن

- تعهد به قوانین زندگی ⬅️ تعهد به من ذهنی و باورهایش

- کوثر و فراوانی‌اندیش بودن ⬅️ کم‌یابی‌اندیشی

- فضاگشایی و انبساط ⬅️ فضابندی و انقباض

- زندگی خواستن از مرکز عدم ⬅️ زندگی خواستن از چیزها

- حس امنیت ⬅️ ترس و ناامنی

- قدرت و توانایی ⬅️ ناتوانی و ضعف

- برخورداری از راه حل ⬅️ بیچارگی و زبونی

- عقل کل ⬅️ عقل جزوی

- هدایت کردن ⬅️ گمراه کردن

- آرامش ⬅️ آشفتگی و اضطراب

- اطمینان خاطر ⬅️ نگرانی، شک و دودلی

- تسلیم و پذیرش ⬅️ مقاومت و ستیزه

- عدم قضاوت ⬅️ قضاوت و دوبینی

- استقرار در این لحظه ⬅️ گیر کردن در گذشته و آینده

- توکل و قائمیت به ذات ⬅️ وابستگی به چیزها و آدم‌ها

- هشیاری نظر ⬅️ هشیاری جسمی

- نامحدود بودن ⬅️ محدودیت

- رواداری ⬅️ تنگ‌نظری و حسادت

- قناعت ⬅️ حرص، طمع و زیاده‌خواهی

- شادی بی‌سبب ⬅️ خوشی مصنوعی

مولوی، مثنوی، دفتر اول، بیت ٢٠۴۶

Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #1, Line #2046

«در معنیِ این حدیث که اِغْتَنِمُوا بَرْدَ الرَّبیعِ اِلیٰ آخِرِه‌‌»

حدیث

«اِغْتَنِمُوا بَرْدَ الرَّبیعِ فَاِنَّهُ یَعْمَلُ بِاَبْدانِکُمْ کَما یَعْمَلُ بِاَشْجارِکُمْ

وِ اجْتَنِبُوا بَرْدَ الْخَریفِ فَاِنَّهُ یَعْمَلُ بِاَبْدانِکُمْ کَما یَعْمَلُ بِاَشْجارِکُمْ.»

«غنیمت شمرید بادِ بهاری را که با کالبدهای شما آن کند که با درختانِ شما.

و بپرهیزید از سرمای خزانی که با کالبدهای شما آن کند که با درختانِ شما.»

گفت پیغمبر ز سرمایِ بهار

تن مپوشانید یاران زینهار

ز آنکه با جانِ شما آن می‌‌کند

کآن بهاران با درختان می‌‌کند

لیک بگْریزید از سَردِ خزان

کآن کند کو کرد با باغ و رَزان‌‌(۸۳)

راویان، این را به ظاهر بُرده‌‌اند

هم بر آن صورت، قناعت کرده‌‌اند

بی‌‌‌خبر بودند از جان، آن گروه

کوه را دیده، ندیده کان به کوه‌‌

آن خزان، نزدِ خدا نَفْس و هواست

عقل و جان، عینِ بهارَست و بقاست‌‌

مر تو را عقلی است جُزوی در نهان

کاملُ الْعَقلی بجو اندر جهان‌‌

جزوِ تو از کُلِّ او کُلّی شود

عقل کُلّ بر نَفْس چون غُلّی(۸۴) شود

پس به تأویل این بُوَد کانفاسِ پاک

چون بهارست و حیاتِ برگ و تاک‌‌(۸۵)

گفته‌هایِ اولیا نرم و درشت

تن مپوشان، زآنکه دینت راست پشت‌‌

گرم گوید، سرد گوید، خوش بگیر

زآن ز گرم و سرد بجْهی، وز سعیر(۸۶)

گرم و سردش نوبهارِ زندگی است

مایهٔ‌‌ صِدق و یقین و بندگی است‌‌

زآن، کزو بُستانِ جان‌ها زنده است

زین جواهر، بحرِ دل آکنده است‌‌

بر دلِ عاقل، هزاران غم بُوَد

گر ز باغِ دل، خِلالی(۸۷) کم بُوَد

(۸۳) رَزان: جمعِ رَز (درخت انگور) ولی غالباً به جای مفرد به‌کار می‌رود.

(۸۴) غُلّی: منسوب به غُلّ، به‌معنی زنجیری که بر گردن زندانیان افکنند.

(۸۵) تاک: درخت انگور

(۸۶) سَعیر: آتش و زبانۀ آن، یکی از درکات دوزخ

(۸۷) خِلال: چوبی نازک که با آن دندان‌ها را پاک می‌کنند.

-----------

مولوی، مثنوی، دفتر دوم، بیت ۳۰۲۷

Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #2, Line #3027

«حکایتِ هندو که با یارِ خود، جنگ می‏‌کرد بر کاری

و خبر نداشت که او هم بدآن مبتلاست‏»

چار هندو، در یکی مسجد شدند

بهرِ طاعت، راکع(۸۸) و ساجد(۸۹) شدند

هر یکی بَر نیّتی تکبیر کرد

در نماز آمد به مسکینیّ و درد

مُؤْذِن آمد، زان یکی لفظی بجَست

کای مؤذّن بانگ کردی وقت هست؟

گفت آن هندویِ دیگر از نیاز:

هَی سخن گفتیّ و، باطل شد نماز

آن سوم گفت آن دوم را: ای عمو

چه زنی طعنه بر او؟ خود را بگو

آن چهارم گفت: حَمْداللَّه که من

در نیفتادم به چَهْ چون آن سه تن

پس نمازِ هر چهاران شد تباه

عیبْ گویان بیشتر گُم کرده راه‏

ای خُنُک جانی که عیبِ خویش دید

هر که عیبی گفت، آن بر خود خرید

زآنکه نیمِ او ز عیبستان بُده‌ست

و آن دگر نیمش ز غیبستان بُده‌ست‏

چون که بر سر مر ترا دَه ریش هست

مَرْهَمت بر خویش باید کار بَست

عیب کردن ریش را دارویِ اوست

چون شکسته گشت، جای اِرْحَمُواست‏(۹۰)

حدیث

«اِرْحَمُوا تُرحَمُوا»

«رحم کنید، تا بر شما رحم شود.»

گر همان عیبت نبود، ایمن مباش

بو‌ک(۹۱) آن عیب از تو گردد نیز فاش‏

لاتَخافُوا(۹۲) از خدا نشنیده‌یی

پس چه خود را ایمن و خوش دیده‌یی‏؟

قرآن کریم، سورهٔ فصلت (۴۱)، آیهٔ ۳۰

Quran, Fussilat(#57), Line #30

«إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلَائِكَةُ

أَلَّا تَخَافُوا وَلَا تَحْزَنُوا وَأَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ»

«بر آنان كه گفتند: پروردگار ما الله است و پايدارى ورزيدند، فرشتگان فرود مى‌آيند

كه مترسيد و غمگين مباشيد، شما را به بهشتى كه به شما وعده داده شده بشارت است.»

(۸۸) راکع: رکوع کننده

(۸۹) ساجد: سجده کننده

(۹۰) اِرْحَمُو: فعل امر به معنی رحم کنید.

(۹۱) بو‌ک: بُوَد که، باشد که

(۹۲) لاتَخافُوا: نترسید

-----------

مولوی، مثنوی، دفتر اول، بیت ۱۴۲۹

Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #1, Line #1429

لٰاتَخٰافُوا هست نُزْلِ(۹۳) خایفان

هست درخور از برایِ خایف(۹۴)، آن‌‌

هر که ترسد، مر وَرا ایمن کنند

 مَر، دلِ ترسنده را ساکن کنند

آنکه خوفش نیست چون گویی مترس؟

 درس چهْ‌دهی؟ نیست او محتاجِ درس‌‌

(۹۳) نُزل: طعامی که برای مهمان فراهم کنند.

(۹۴) خایِف: ترسان، ترسنده

-----------

مولوی، مثنوی، دفتر دوم، بیت ۳۰۴۰

Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #2, Line #3040

سال‌ها ابلیس، نیکونام زیست

گشت رسوا، بین که او را نام چیست‏

در جهان، معروف بُد عُلیایِ(۹۵ و ۹۶) او

گشت معروفی به عکس، ای وایِ او

تا نه‌یی ایمن، تو معروفی مجو

رُو بشو از خوف، پس بنْمای رُو

تا نروید ریشِ تو ای خوبِ من

بر دگر ساده‌زَنَخ(۹۷) طعنه مَزَن‏

این نگر که مبتلا شد جانِ او

تا در افتاده‌ست و، او شد پندِ تو

تو نیفتادی که باشی پندِ او

زهر، او نوشید، تو خور قندِ او

(۹۵) عُلیا: بزرگی، عظمت

(۹۶) عَلیا: مکانِ مرتفع، جای بلند

(۹۷) ساده‌زَنَخ: آنکه صورتش مو نرسته باشد.

-----------

مولوی، مثنوی، دفتر ششم، بیت ۳۱۵۲

Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #6, Line #3152

وآن گنه در وی ز جنسِ جُرمِ توست

باید آن خو را ز طبعِ خویش شُست

خُلقِ زشتت، اندر او رویت نمود

که تو را او صفحهٔ آیینه بود

مولوی، مثنوی، دفتر ششم، بیت ۴۲۶

Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #6, Line #426

جُرمِ خود را بر کسی دیگر منِهْ

هوش و گوش خود بدین پاداش دِهْ

جُرم بر خود نِه، که تو خود کاشتی

با جزا و عدلِ حقْ کُن آشتی

رنج را باشد سبب بد کردنی

بد ز فعلِ خود شناس، از بخت نی

مولوی، دیوان شمس، غزل شمارۀ ١٩۶٩

Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Qazal) #1969, Divan e Shams

گر یکی عیبی بگویم، قصدِ من عیبِ من است

زآن‌که ماهم را بپوشد، ابر من اندر بدن

مولوی، دیوان شمس، غزل شمارۀ ١۶٢٣

Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Qazal) #1623, Divan e Shams

همه عیب از من آمد، که ز من چنین فَن(۹۸) آمد

که به‌قصدْ کَزدمی(۹۹) را سویِ پایِ خود کَشیدم

(۹۸) فن [عربی: فنّ]: حیله؛ مکر؛ فریب

(۹۹) کَزدُم: کَژدُم؛ عقرب

-----------

حافظ، دیوان غزلیات، غزل شمارهٔ ۱۸۸

Poem (Qazal) #188, Divan e Hafez

کمالِ سِرِّ محبت ببین نه نقصِ گناه

که هرکه بی‌هنر افتد نظر به عیب کند

مولوی، مثنوی، دفتر دوم، بیت ٨٨١

Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #2, Line #188

هر‌کسی کو عیبِ خود دیدی ز پیش

کَی بُدی فارغ وی از اِصلاحِ خویش

غافلند این خلق از خود ای پدر

لاجَرَم گویند عیبِ همدگر

من نبینم رویِ خود را ای شَمَن(۱۰۰)

من ببینم رویِ تو، تو رویِ من

آن کسی که او ببیند رویِ خویش

نورِ او از نورِ خلقان است پیش

گر بمیرد، دیدِ او باقی بُود

زآنکه دیدش دیدِ خلّاقی بُوَد

(۱۰۰) شَمَن: بت

-----------

حافظ، دیوان غزلیات، غزل ۳۹۳

Poem (Qazal) #393, Divan e Hafez

منم که شهرۀ شهرم به عشق ورزیدن

منم که دیده نیالوده‌ام به بد دیدن

مولوی، مثنوی، دفتر دوم، بیت ۱۹۴۴

Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #2, Line #1944

پاک کن دو چشم را از مویِ عیب

تا ببینی باغ و سَروستانِ غیب‏

مولوی، مثنوی، دفتر سوم، بیت ۲۶۲۹

Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #3, Line #2629

حرص، نابیناست، بیند مو به مو

عیبِ خلقان و، بگوید کو به کو

عیبِ خود یک ذرّه چشمِ کورِ او

می‌نبیند، گرچه هست او عیب‌جو

مولوی، مثنوی، دفتر اول، بیت ۱۳۱۹

Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #1, Line #1319

ای بسی ظلمی که بینی از کَسان

 خویِ تو باشد در ایشان، ای فلان

اندر ایشان تافته هستیِّ تو

از نفاق و ظلم و بدمستیِّ تو

آن تُوی، و آن زخم بر خود می‌‌زنی

بر خود آن ساعت، تو لعنت می‌کنی‌‌

در خود آن بد را نمی‌‌بینی عِیان

 ور نه دشمن بوده‌ای خود را به جان‌‌

مولوی، مثنوی، دفتر اوّل، بیت ۱۳۲۴

Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #1, Line #1324

چون به قعرِ خویِ خود اندر رسی

 پس بدانی کز تو بود آن ناکسی‌‌

مولوی، مثنوی، دفتر اوّل، بیت ۱۳۳۰

Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #1, Line #1330

گر نه کوری، این کبودی دان ز خویش

 خویش را بد گو، مگو کس را تو بیش‌‌

مولوی، مثنوی، دفتر اوّل، بیت ۱۳۲۷

Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #1, Line #1327

ای بدیده عکسِ بَد، بر رویِ عَم(۱۰۱)

بَد نه عَمّ است، آن توی، از خود مَرَم‌‌(۱۰۲)

(۱۰۱) عَم: عمو

(۱۰۲) مَرَم: فرار نکن.

-----------

مولوی، دیوان شمس، غزل شمارهٔ ۲۰۱۱

Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Qazal) #2011, Divan e Shams

غیب‌دان کُن سینه‌هایِ خلق را

سینه‌هایِ عیب‌دان را برشکن

مولوی، دیوان شمس، غزل شمارهٔ ۱۲۴

Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Qazal) #124, Divan e Shams

بربند دو چشمِ عیب‌بین را

بگشای دو چشمِ غیب‌دان را

مولوی، مثنوی، دفتر چهارم، بیت ۱۹۱۳

Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #4, Line #1913

پس تو را هر غَم که پیش آید زِ دَرد

بر کسی تُهمت مَنِه بر خویش گَرد

مولوی، دیوان شمس، غزل شمارهٔ ۱۳۳۷

Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Qazal) #1337, Divan e Shams

دلا خود را در آیینه، چو کَژْ بینی، هر آیینه

تو کَژْ باشی نه آیینه، تو خود را راست کُن اَوَّل

مولوی، مثنوی، دفتر اوّل، بیت ۳۲۱۳

Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #1, Line #3213

زآن نمی‌‌پَرّد به سویِ ذوالْجَلال

کو گُمانی می‌‌بَرَد خود را کمال‌‌

مولوی، مثنوی، دفتر ششم، بیت ۱۳۳۸

Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #6, Line #1338

جمله در ایذایِ(۱۰۳) بی‌جُرمان حریص

در قفایِ(۱۰۴) همدگر جویان نَقیص(۱۰۵)

(۱۰۳) ایذا: اذیت کردن

(۱۰۴) قفا: پشت گردن، پسِ سر

(۱۰۵) نَقیص:‌ عیب‌جویی

-----------

مولوی، مثنوی، دفتر چهارم، بیت ۲۱۴۲

Rumi (Molana Jalaleddin) Poem (Mathnavi), Book #4, Line #2142

ور ببینی رویِ زشت، آن هم تویی

ور ببینی عیسی و مریم، تویی

عطار، منطق‌الطیر، عذرآوردن مرغان

Attar, Poem (Mantiq-al-Tayr)

موی بشکافی به عیب دیگران

ور بپرسم عیب تو کوری در آن

-------------------------

مجموع لغات:

(۱) زنخ: چانه، [مجاز] بیهوده، لاف
(۲) چَنبَر: حلقه، دایره‌، کمان
(۳) تَبَرُّک: برکت یافتن، خوش‌یُمنی
(۴) کَل: کچل

(۵) جعد: موی پیچیده و تابدار

(۶) فاخر: گران‌بها، نیکو

(۷) مُستَحیله: مؤنث مُستَحیل، محال، غیرممکن،

جسمی که تبدیل به جسم دیگر شده باشد، تغییریافته، دگرگون، مبدل

(۸) شِکال: پای‌بند، ریسمانی که پای چهارپایان را ببندند.

(۹) تیه: بیابان

(۱۰) سکته: درنگ، وقفه

(۱۱) فِراق: دوری

(۱۲) اَنْصِتوا: خاموش باشید، ذهنتان را خاموش کنید.

(۱۳) مُوثَقه: مورد اطمینان و وثوق

(۱۴) نزاع: درگیری

(۱۵) اَبْتَر: ناقص و به‌دردنخور

(۱۶) غِرَر: جمع غِرَّه به‌معنی غفلت و بی‌خبری و غرور

(۱۷) عُش: آشیانهٔ پرندگان

(۱۸) خَرُّوب: بسیار خراب‌کننده

(۱۹) رُستن: روییدن

(۲۰) هادم: ویران‌کننده، نابودکننده

(۲۱) سَمایی: آسمانی، مجازاً از جنسِ زندگی و حضور

(۲۲) فُرجه: گشایش

(۲۳) نونو: تازه به تازه

(۲۴) مُسکِر: مست‌کننده

(۲۵) شِسته‌:‌ مخفّفِ نشسته است

(۲۶) پیشین: از پیش

(۲۷) غَوی: گمراه

(۲۸) مُفتی: فتوادهنده

(۲۹) ضَمان: تعهد کردن، به عهده گرفتن

(۳۰) عَلیل: بیمار، رنجور، دردمند

(۳۱) عَدو: دشمن

(۳۲) طوق: گردنبند

(۳۳) مُفْتَرض: واجب و لازم

(۳۴) نَجْدَه: یاری

(۳۵) سَماع: سرود و آواز

(۳۶) جِماع: مقاربت، نزدیکی

(۳۷) اِنتفاع: بهره‌ بردن، سود بردن

(۳۸) زُهره‌: کوکبِ شادی و طرب

(۳۹) کَیف: چونی و چگونگی

(۴۰) عُقده: اصطلاحی نجومی، نقطهٔ تقاطع مدار خورشید و ماه

(۴۱) اینت: این تو را

(۴۲) لاجَرَم: به‌ناچار

(۴۳) فاخته: پرنده‌ای خاکی رنگ، کوچکتر از کبوتر

(۴۴) مُحْتَجِب: حجاب‌دار، پنهان

(۴۵) اِعتلال: بیماری، علّت، عارضه

(۴۶) روبَه‌شانگی: حیله و تزویر

(۴۷) فاسِق: بدکار

(۴۸) اهلِ صَنَم: بت‌پرست

(۴۹) می‌شُخول: از مصدرِ شخولیدن به معنی نالیدن، فریاد زدن

(۵۰) لاجَرَم: به‌ناچار

(۵۱) بِهِل: رها کن

(۵۲) خِطّه: سرزمین

(۵۳) جود: بخشش

(۵۴) مُعَدّ: آماده‌شده، شمرده‌شده

(۵۵) فُجور: تبهکاری، گناه کردن

(۵۶) دست در چیزی زدن: آن را گرفتن، (مَجاز) به آن متوسّل شدن

(۵۷) هِلَد: رها کند.

(۵۸) بِسْکُلَد: بشکافد، پاره کند.

(۵۹) جَلدی: چابکی، چالاکی

(۶۰) تِمثال‌: تصویر، صورت، شبیه، در این‌جا مناسبِ معنی تجلّی است.

(۶۱) تَوی: مقیم در جایی

(۶۲) رَز: شراب

(۶۳) بهلول: اشاره به سالک مجذوب و شوریده‌ٔ حق

(۶۴) بِحار: جمعِ بحر، دریاها

(۶۵) قطب: مرکز، قطبِ شمال، قطبِ جنوب؛

هم‌چنین پیر و انسان کامل و دانایِ کُل که منظورِ نظرِ خداوند است.

(۶۶) گِرد: اطراف، پیرامون، دُور تا دُور

(۶۷) تنیدن: (مجاز) دور و برِ چیزی یا کسی گشتن، اظهارِ علاقه و توجه کردن به چیزی یا کسی

(۶۸) مَنحوس: شوم، بداختر

(۶۹) قُرب: نزدیکی، نزدیک شدن، منزلت

(۷۰) مُقَرَّب: نزدیک‌شده، آن‌که به کسی نزدیک شده و نزد او قرب و منزلت پیدا کرده

(۷۱) طینه: گِل

(۷۲) آذر: آتش

(۷۳) طاق و طُرُم: جلال و شکوهِ ظاهری؛

مراد از آن سروصدای ظاهری و جلوه و عظمتِ ناپایداری است که عامِ خلق را مفتون می‌دارد.

(۷۴) عاریتی: قرضی

(۷۵) عَنا: رنج

(۷۶) سِکیزه: جُفتَک

(۷۷) مَرغزار: سبزه‌زار

(۷۸) شد: رفت

(۷۹) فَاسْتَقِم: پس راست و مستقیم باش. ثابت‌قدم باش.

(۸۰) سَفیه: نادان

(۸۱) تیٖهْ: بیابان

(۸۲) سَلاسِل: زنجیرها، جمع سلسله

(۸۳) رَزان: جمعِ رَز (درخت انگور) ولی غالباً به جای مفرد به‌کار می‌رود.

(۸۴) غُلّی: منسوب به غُلّ، به‌معنی زنجیری که بر گردن زندانیان افکنند.

(۸۵) تاک: درخت انگور

(۸۶) سَعیر: آتش و زبانۀ آن، یکی از درکات دوزخ

(۸۷) خِلال: چوبی نازک که با آن دندان‌ها را پاک می‌کنند.

(۸۸) راکع: رکوع کننده

(۸۹) ساجد: سجده کننده

(۹۰) اِرْحَمُو: فعل امر به معنی رحم کنید.

(۹۱) بو‌ک: بُوَد که، باشد که