برنامه صوتی شماره ۶۰۰ گنج حضور

مولوی، دیوان شمس، غزل شمارهٔ ۱۲۴۴

Rumi (Molana Jalaleddin) Peom (Qazal) #1244, Divan e Shams

ای سنایی، گر نیابی یار، یار خویش باش

در جهان هر مرد و کاری، مرد کار خویش باش

هر یکی زین کاروان مر رخت خود را ره زنند

خویشتن را پس نشان و پیش بار خویش باش

حس فانی می‌دهند و عشق فانی می‌خرند

زین دو جوی خشک بگذر، جویبار خویش باش

می‌کشندت دست دست این دوستان تا نیستی

دست دزد از دستشان و دستیار خویش باش

این نگاران نقش پرده آن نگاران دلند

پرده را بردار و در رو با نگار خویش باش

با نگار خویش باش و خوب خوب اندیش باش

از دو عالم بیش باش و در دیار خویش باش

رو مکن مستی از آن خَمری^(۱) کز او زاید غرور

غرّه آن روی بین و هوشیار خویش باش

سنایی، حدیقه، صفحه ۴۹۹

که پدید ست در جهان باری

کار هر مرد و مرد هر کاری

مولوی، مثنوی، دفتر سوم، بیت ۴۷۲۶

Rumi (Molana Jalaleddin) Poems (Mathnavi), Book # 3, Line # 4726

هر چه گویی ای دم هستی از آن

پردهٔ دیگر بر او بستی، بدان

آفت ادراک آن قال است و حال

خون به خون شستن محال است و محال

من چو با سوداییانش^(۲) محرمم

روز و شب اندر قفس در می‌دمم

مولوی، مثنوی، دفتر اول، بیت ۱۱۱۳

Rumi (Molana Jalaleddin) Poems (Mathnavi), Book # 1, Line # 1113

هر چه صورت می وسیلت سازدش

زان وسیلت بحر دور اندازدش

مولوی، مثنوی، دفتر اول، بیت ۱۱۳۶

Rumi (Molana Jalaleddin) Poems (Mathnavi), Book # 1, Line # 1136

صورت از معنی چو شیر از بیشه دان

یا چو آواز و سخن ز اندیشه دان

این سخن و آواز از اندیشه خاست

تو ندانی بحر اندیشه کجاست

مولوی، مثنوی، دفتر اول، بیت ۱۱۴۵

Rumi (Molana Jalaleddin) Poems (Mathnavi), Book # 1, Line # 1145

عمر همچون جوی نو نو می‌رسد

مستمری می‌نماید در جسد

آن ز تیزی مستمر شکل آمده‌ است

چون شرر، کِش تیز جنبانی به دست

مولوی، مثنوی، دفتر دوم، بیت ۸۱

Rumi (Molana Jalaleddin) Poems (Mathnavi), Book # 2, Line # 81

در جهان هر چیز چیزی جذب کرد

گرم گرمی را کشید و سرد، سرد

قسم باطل باطلان را می‌کشند

باقیان از باقیان هم سرخوشند

ناریان مر ناریان را جاذب‌اند

نوریان مر نوریان را طالب‌اند

چشم چون بستی تو را تاسه^(۳) گرفت

نور چشم از نور روزن کی شکفت؟

تاسهٔ تو جذب نور چشم بود

تا بپیوندد به نور روز زود

چشم باز ار تاسه گیرد مر تو را

دان که چشم دل ببستی بر گُشا

مولوی، مثنوی، دفتر دوم، بیت ۹۵

Rumi (Molana Jalaleddin) Poems (Mathnavi), Book # 2, Line # 95

آینهٔ آهن^(۴) برای پوستهاست

آینهٔ سیمای جان سنگی‌ بهاست

آینهٔ جان نیست الا روی یار

روی آن یاری که باشد ز آن دیار

گفتم: ای دل آینهٔ کلی بجو

رو به دریا کار بر ناید به جو

زین طلب بنده به کوی تو رسید

درد مریم را به خرمابُن^(۵) کشید^*

* قرآن کریم، سوره مریم (۱۹)، آیه ۲۳

Quran, Sooreh Maryam (#19), Line # 23

فَأَجَاءَهَا الْمَخَاضُ إِلَىٰ جِذْعِ النَّخْلَةِ قَالَتْ يَا لَيْتَنِي مِتُّ 

قَبْلَ هَٰذَا وَكُنْتُ نَسْيًا مَنْسِيًّا (٢٣)

فَنَادَاهَا مِنْ تَحْتِهَا أَلَّا تَحْزَنِي قَدْ جَعَلَ رَبُّكِ تَحْتَكِ سَرِيًّا (٢٤)

وَهُزِّي إِلَيْكِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ تُسَاقِطْ عَلَيْكِ رُطَبًا جَنِيًّا (٢٥)

فَكُلِي وَاشْرَبِي وَقَرِّي عَيْنًا ۖ فَإِمَّا تَرَيِنَّ مِنَ الْبَشَرِ أَحَدًا فَقُولِي 

إِنِّي نَذَرْتُ لِلرَّحْمَٰنِ صَوْمًا فَلَنْ أُكَلِّمَ الْيَوْمَ إِنْسِيًّا (٢٦)

ترجمه فارسی

Farsi Translation

تا درد زايمان، او را به سوى تنه درخت خرمايى كشانيد. گفت: 

«اى كاش، پيش از اين مرده بودم و يكسر فراموش‌شده بودم.» (۲۳)

پس، از زيرِ [پاى‌] او [فرشته‌] وى را ندا داد كه: غم مدار، 

پروردگارت زير [پاى‌] تو چشمه آبى پديد آورده است. (۲۴)

و تنه درخت خرما را به طرف خود [بگير و] بتكان، 

بر تو خرماى تازه مى‌ريزد. (۲۵)

و بخور و بنوش و ديده روشن دار. پس اگر كسى از آدميان را ديدى، 

بگوى:«من براى [خداى‌] رحمان روزه گرفته‌ام و 

امروز مطلقاً با انسانى سخن نخواهم گفت.» (۲۶)

ترجمه انگلیسی

English Translation

And the pains of childbirth drove her to the 

trunk of a palm-tree:

She cried (in her anguish): "Ah! would that 

I had died before this! would that I had been 

a thing forgotten and out of sight!" (23)

 But (a voice) cried to her from beneath the

 (palm-tree): "Grieve not! for thy Lord hath 

provided a rivulet beneath thee; (24)

And shake towards thyself the trunk of the

 palm-tree: It will let fall fresh ripe dates upon thee. (25)

So eat and drink and cool (thine) eye. 

And if thou dost see any man, say,

I have vowed a fast to (Allah) Most 

Gracious, and this day will I enter into 

not talk with any human being (26)

مولوی، مثنوی، دفتر اول، بیت ۳۱۹۲

Rumi (Molana Jalaleddin) Poems (Mathnavi), Book # 1, Line # 3192

گفتن مهمان یوسف را کی آینه‌ای آوردمت ارمغان، تا هر بار کی در وی نگری، روی خود بینی، مرا یاد کنی

گفت یوسف: هین بیاور ارمغان

او ز شرم این تقاضا زد فغان

گفت: من چند ارمغان جستم تو را

ارمغانی در نظر نامد مرا

حبه‌ای را جانب کان چون برم؟

قطره‌ای را سوی عمان چون برم؟

زیره را من سوی کرمان آورم

گر به پیش تو دل و جان آورم

نیست تخمی کاندرین انبار نیست

غیر حسن تو که آن را یار نیست

لایق آن دیدم که من آیینه‌ای

پیش تو آرم چو نور سینه‌ای

تا ببینی روی خوب خود در آن

ای تو چون خورشید شمع آسمان

آینه آوردمت ای روشنی

تا چو بینی روی خود یادم کنی

آینه بیرون کشید او از بغل

خوب را آیینه باشد مُشتَغَل^(۶)

آینهٔ هستی چه باشد؟ نیستی

نیستی بر، گر تو ابله نیستی

هستی اندر نیستی بتوان نمود

مال‌داران بر فقیر آرند جود

آینهٔ صافی نان خود گرسنه‌ است

سوخته^(۷) هم آینهٔ آتش‌زنه‌ است

نیستی و نقص هر جایی که خاست

آینهٔ خوبی جمله پیشه‌هاست

چونکه جامه چست و دوزیده^(۸) بود

مظهر فرهنگ دَرزی^(۹) چون شود؟

ناتراشیده همی باید جُذوع^(۱۰)

تا دروگر اصل سازد یا فروع

خواجهٔ اشکسته‌بند آنجا رود

که در آنجا پای اشکسته بود

کی شود چون نیست رنجور نَزار^(۱۱)

آن جمال صنعت طب آشکار؟

خواری و دونی^(۱۲) مس ها برملا

گر نباشد کی نماید کیمیا^(۱۳)؟

نقص ها آیینهٔ وصف کمال

و آن حقارت آینهٔ عز و جلال

زانک ضد را ضد کند ظاهر یقین

زانک با سرکه پدید است انگبین

هر که نقص خویش را دید و شناخت

اندر اِستِکمال^(۱۴) خود دو اسبه تاخت^(۱۵)

زان نمی‌پرد به سوی ذوالجلال

کو گمانی می‌برد خود را کمال

علتی بتّر ز پندار کمال

نیست اندر جان تو ای ذُو دَلال^(۱۶)

از دل و از دیده‌ات بس خون رود

تا ز تو این مُعجِبی^(۱۷) بیرون رود

علت ابلیس انا خیری بده ست^**

وین مرض در نفس هر مخلوق هست

گرچه خود را بس شکسته بیند او

آب صافی دان و سرگین^(۱۸) زیر جو

چون بشوراند ترا در امتحان

آب سرگین رنگ گردد در زمان

در تگ^(۱۹) جو هست سرگین ای فَتی'^(۲۰)

گرچه جو صافی نماید مر تو را

هست پیر راه‌دان پر فِطَن^(۲۱)

جوی های نفس و تن را جوی کن

جوی خود را کی تواند پاک کرد؟

نافع از علم خدا شد علم مرد

کی تراشد تیغ دستهٔ خویش را

رو به جراحی سپار این ریش^(۲۲) را

بر سر هر ریش جمع آمد مگس

تا نبیند قُبح^(۲۳) ریش خویش کس

آن مگس اندیشه‌ها و آن مال تو

ریش تو آن ظلمت احوال تو

ور نهد مرهم^(۲۴) بر آن ریش تو پیر

آن زمان ساکن شود درد و نفیر^(۲۵)

تا که پندارد که صحت یافته ست

پرتو مرهم بر آنجا تافته ست

هین ز مرهم سر مکش ای پشت‌ریش

و آن ز پرتو دان مدان از اصل خویش

**قرآن کریم، سوره اعراف (۷)، آیه ۱۲

Quran, Sooreh Araaf (#7), Line #12

...قَالَ أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نَارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ

ترجمه فارسی

Farsi Translation

... ابلیس گفت: من از آدم بهترم. مرا از آتش و او را از گل‌ آفریده‌ای.

ترجمه انگلیسی

English Translation

 ...He said: "I am better than he: 

Thou didst create me from fire, and him from clay."

(۱) خَمر: شراب

(۲) سوداییان: در اینجا به معنی عاشقان است.

(۳) تاسه: پریشانی، اندوه، اضطراب

(۴) آینهٔ آهن: صفحه های صیقلی آهن که در قدیم به جای آیینه به کار می رفته است.

(۵) خرمابُن: درخت خرما

(۶) مُشتَغَل: هر چه بدان مشغول و مأنوس شوند.

(۷) سوخته: تکه چوبی که در میان دیگر چوبها می نهند تا با سنگ آتش زنه بر آن زنند و آن را روشن کنند.

(۸) دوزیده: دوخته شده، صفت مفعولی از مصدر دوزیدن به معنی دوختن

(۹) دَرزی: خیاط

(۱۰) جُذوع: جمع جِذع به معنی تنه درخت خرما

(۱۱) نَزار: لاغر، ناتوان

(۱۲) دونی: فرومایگی، پستی

(۱۳) کیمیا: دانشی است که بدان وسیله مس را به طلا تبدیل می کند.

(۱۴) اِستِکمال: به کمال رسانیدن، کمال خواهی

(۱۵) دو اسبه تاختن: کنایه از شتاب کردن و به شتاب رفتن

(۱۶) ذُو دَلال: صاحب ناز و کرشمه

(۱۷) مُعجِبی: خود بینی

(۱۸) سرگین: مدفوع چهارپایان

(۱۹) تَگ: ژرفا، عمق، پایین

(۲۰) فَتی': جوان، جوانمرد

(۲۱) فِطَن: جمع فِطنَه، به معنی زیرکی، هوشیاری، دانایی

(۲۲) ریش: زخم، جراحت

(۲۳) قُبح: زشتی

(۲۴) مرهم: دارویی که روی زخم می نهند

(۲۵) نفیر: ناله و زاری و فریاد

 برنامه صوتی شماره ۱-۵۹۹ گنج حضور ویژه نوروز ۱۳۹۵

اجرا: پرویز شهبازی

۱۳۹۵ تاریخ اجرا: ۲۴ مارچ ۲۰۱۶ ـ ۵ فروردین

اجرا: پرویز شهبازی

۱۳۹۴ تاریخ اجرا: ۱۴ مارچ ۲۰۱۶ ـ ۲۵ اسفند  

مولوی، دیوان شمس، غزل شمارهٔ ۱۴۸۹

Rumi (Molana Jalaleddin) Poems (Qazal) #1489, Divan e Shams

ساقی ز پی عشق روان است روانم

لیکن ز ملولی تو کند است زبانم

می پرم چون تیر سوی عشرت و نوشت

ای دوست، بمشکن به جفاهات کمانم

چون خیمه به یک پای به پیش تو بپایم

در خرگهت ای دوست، درآر و بنشانم

هین آن لب ساغر بنه اندر لب خشکم

وانگه بشنو سحر محقق ز دهانم

بشنو خبر بابل و افسانه وایل^(۱)

زیرا ز ره فکرت سَیّاح^(۲) جهانم

معذور همی‌دار اگر شور ز حد شد

چون می ندهد عشق یکی لحظه امانم

آن دم که ملولی، ز ملولیت ملولم

چون دست بشویی ز من، انگشت گزانم

آن شب که دهی نور چو مه، تا به سحرگاه

من در پی ماه تو، چو سیاره دوانم

وان روز که سر برزنی از شرق، چو خورشید

ماننده خورشید، سراسر همه جانم

وان روز که چون جان شوی از چشم نهانی

من همچو دل مرغ ز اندیشه طپانم^(۳)

در روزن من نور تو روزی که بتابد

در خانه چو ذره به طرب رقص کنانم

ای ناطقه خاموش و چو اندیشه نهان رو

تا بازنیابد سبب اندیش نشانم

مولوی، مثنوی، دفتر چهارم، بیت ۱۸۶۰

Rumi (Molana Jalaleddin) Poems (Mathnavi), Book # 4, Line # 1860

شاد آن صوفی که رزقش کم شود

آن شَبَه‌ش^(۴) دُر گردد و او یَم^(۵) شود

زان جِرایِ خاص هر که آگاه شد

او سزای قرب و اِجْری‌گاه^(۶) شد

زان جِرایِ روح چون نقصان شود

جانش از نقصان آن لرزان شود

پس بداند که خطایی رفته است

که سَمَن‌زار^(۷) رضا آشفته است

همچنان کآن شخص از نقصانِ کِشت

رُقعه^(۸) سوی صاحب خِرمَن نبشت

رُقعه‌اش بردند پیش میر داد

خواند او رُقعه جوابی وا نداد

گفت: او را نیست الا درد لوت^(۹)

پس جواب احمق اولی تر سکوت

نیستش درد فراق و وصل هیچ

بند فرعست او نجوید اصل هیچ

احمقست و مردهٔ ما و منی

کز غم فرعش فراغ اصل نی

مولوی، مثنوی، دفتر اول، بیت ۳۳۵۰

Rumi (Molana Jalaleddin) Poems (Mathnavi), Book # 1, Line # 3350

گفت حقشان: گر شما روشن گرید

در سیه‌کاران^(۱۰) مُغْفَل^(۱۱) منگرید

مولوی، مثنوی، دفتر اول، بیت ۳۳۵۳

Rumi (Molana Jalaleddin) Poems (Mathnavi), Book # 1, Line # 3353

عصمتی که مر شما را در تن است

آن ز عکس عصمت و حفظ من است

آن ز من بینید، نه از خود، هین و هین

تا نَچَربد^(۱۲) بر شما دیو لَعین

جَزَع^(۱۳) ناکردن شیخی بر مرگ فرزندان خود

مولوی، مثنوی، دفتر سوم، بیت ۱۷۷۲

Rumi (Molana Jalaleddin) Poems (Mathnavi), Book # 3, Line # 1772

بود شیخی، رهنمایی، پیش از این

آسمانی شمع، بر روی زمین

چون پیمبر درمیان امتان

در گشای روضهٔ^(۱۴) دارُالجِنان^(۱۵)

گفت پیغمبر که شیخ رفته پیش^(۱۶)

چون نبی باشد میان قوم خویش^*۱

یک صباحی گفتش اهل بیت او

سخت‌دل چونی؟ بگو ای نیک‌خو

ما ز مرگ و هجر فرزندان تو

نوحه می‌داریم با پشت دوتو^(۱۷)

تو نمی‌گریی، نمی‌زاری چرا؟

یا که رحمت نیست اندر دل تو را؟

چون تو را رحمی نباشد در درون

پس چه امیدست‌مان از تو کنون؟

ما به امید توییم ای پیشوا

که بنگذاری تو ما را در فنا

چون بیارایند روز حشر، تخت

خود شفیع ما تویی آن روز سخت^*۲

در چنان روز و شب بی‌زینهار^(۱۸)

ما به اکرام توییم امیدوار

دست ما و، دامن توست آن زمان

که نماند هیچ مجرم را امان

گفت پیغمبر که روز رستخیز

کی گذارم مجرمان را اشک‌ریز؟^*۳

من شفیع عاصیان^(۱۹) باشم به جان

تا رهانمشان ز اشکنجهٔ گران

عاصیان و اهل کَبایر^(۲۰) را به جهد

وارهانم از عِتاب^(۲۱) نقض عهد

صالحان امتم خود فارغ‌اند

از شفاعتهای من روز گزند^(۲۲)

بلکه ایشان را شفاعتها بود

گفتشان چون حکم نافذ می‌رود

هیچ وازِر^(۲۳) وزْر^(۲۴) غیری بر نداشت

من نیم وازر خدایم بر فراشت^*۴

آنک بی وزرست، شیخ است ای جوان

در قبول حق چو اندر کف کمان

شیخ که بود؟ پیر یعنی مو سپید

معنی این مو بدان ای بی امید

هست آن موی سیه هستی او

تا ز هستی‌اش نماند تای مو

چونک هستی‌اش نماند، پیر اوست

گر سیه‌مو باشد او، یا خود دو موست^(۲۵)

هست آن موی سیه، وصف بشر

نیست آن مو، موی ریش و، موی سر

عیسی اندر مهد بر دارد نفیر

که جوان ناگشته ما شیخیم و پیر^*۵

گر رهید از بعض اوصاف بشر

شیخ نبود کَهْلْ^(۲۶) باشد ای پسر

چون یکی موی سیه کان وصف ماست

نیست بر وی، شیخ و مقبول خداست

چون بود مویش سپید، ار با خودست

او نه پیرست و، نه خاص ایزدست

ور سر مویی ز وصفش باقی است

او نه از عرش است، او آفاقی است

*۱ حدیث نبوی

شیخ (انسان کامل) در میان مردم خود، همچون پیامبر است.

 *۲ قرآن کریم، سوره مدثر (۷۴)، آیه ۹

Quran, Sooreh Moddaser (#74), Line #9

فَذَٰلِكَ يَوْمَئِذٍ يَوْمٌ عَسِيرٌ 

ترجمه فارسی

Farsi Translation

آن روز ، روزی است دشوار

ترجمه انگلیسی

English Translation

That will be- that Day- a Day of Distress

*۳ حدیث

شَفاعَتی لِاَهْلَ الْكَبائرِ مِنْ اُمَّتي

شفاعت من ویژه انجام دهندگان گناهان کبیره از امتم است.

 *۴ قرآن کریم، سوره انعام (۶)، آیه ۱۶۴

Quran, Sooreh Anaam (#6), Line # 164

قُلْ أَغَيْرَ اللَّهِ أَبْغِي رَبًّا وَهُوَ رَبُّ كُلِّ شَيْءٍ وَلَا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ إِلَّا عَلَيْهَا ۚ وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَىٰ ۚ ثُمَّ إِلَىٰ رَبِّكُمْ مَرْجِعُكُمْ فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ

ترجمه فارسی

Farsi Translation

... و هیچ کس (از طاعت و معصیت) نیندوخت مگر آنکه نتیجه آن عمل بدو بازگردد. و هیچ گنه کاری بار گناه دیگری را  بر دوش نکشد. سپس بازگشت شما به سوی پروردگارتان است و شما را بدان چه در آن اختلاف داشته اید خبر دهد.

 *۵ قرآن کریم، سوره مریم (۱۹)، آیه ۳۰

Quran, Sooreh Maryam (#19), Line # 30

قَالَ إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ آتَانِيَ الْكِتَابَ وَجَعَلَنِي نَبِيًّا

ترجمه فارسی

Farsi Translation

گفت: منم بنده خدا که به من کتاب داده است و مرا پیامبر گردانیده است.

ترجمه انگلیسی

English Translation

He said: "I am indeed a servant of Allah:

He hath given me revelation and made me a prophet

عذر گفتن شیخ بهر ناگریستن بر مرگ فرزندان خود

مولوی، مثنوی، دفتر سوم، بیت ۱۷۹۹

Rumi (Molana Jalaleddin) Poems (Mathnavi), Book # 3, Line # 1799

شیخ گفت او را مپندار ای رفیق

که ندارم رحم و مهر و دل شفیق^(۲۷)

بر همه کفار ما را رحمت است

گرچه جان جمله کافر نعمت است

بر سگانم رحمت و بخشایش است

که چرا از سنگ هاشان مالش است؟

آن سگی که می‌گزد، گویم دعا

که ازین خو وارهانش ای خدا

این سگان را هم در آن اندیشه دار

که نباشند از خلایق سنگسار

زان بیاورد اولیا را بر زمین

تا کندشان رحمةً لِلْعالَمین^*۶

خلق را خواند سوی درگاه خاص

حق را خواند که وافر کن خلاص

جهد بنماید ازین سو بهر پند

چون نشد گوید: خدایا در مبند

رحمت جزوی بود مر عام^(۲۸) را

رحمت کلی بود هُمّام^(۲۹) را

رحمت جزوش، قرین گشته به کل

رحمت دریا بود، هادی سُبُل

رحمت جزوی، به کل پیوسته شو

رحمت کل را تو هادی بین و رو

تا که جزوست او نداند، راه بحر

هر غدیری را کند ز اَشباهِ بحر

چون نداند راه یم، کی ره برد؟

سوی دریا خلق را چون آورد؟

متصل گردد به بحر، آنگاه او

ره برد تا بحر همچون سیل و جو

ور کند دعوت، به تقلیدی بود

نه از عِیان و وحی^(۳۰) تاییدی بود

گفت: پس چون رحم داری بر همه

همچو چوپانی به گرد این رمه

چون نداری نوحه بر فرزند خویش؟

چونک فَصّادِ^(۳۱) اَجَلشان زد به نیش

چون گواه رحم، اشک دیده‌هاست

دیدهٔ تو بی نم و گریه چراست؟

رو به زن کرد و بگفتش: ای عجوز

خود نباشد فصل دَی^(۳۲) همچون تَموز^(۳۳)

جمله گر مُردند ایشان گر حَی‌اند

غایب و پنهان ز چشم دل کی‌اند؟

من چو بینم شان معین پیش خویش

از چه رو، رو را کنم همچون تو ریش؟

گرچه بیرون‌اند از دور زمان

با من‌اند و گرد من بازی‌کنان

گریه از هِجران بود یا از فراق

با عزیزانم وصالست و عِناق^(۳۴)

خلق اندر خواب می‌بینندشان

من به بیداری همی‌بینم عیان

زین جهان خود را دمی پنهان کنم

برگ حس را از درخت افشان کنم

حس اسیر عقل باشد ای فلان

عقل اسیر روح باشد هم بدان

دست بستهٔ عقل را جان باز کرد

کارهای بسته را هم ساز کرد

حس ها و اندیشه بر آب صفا

همچو خس بگرفته روی آب را

دست عقل آن خس به یکسو می‌برد

آب پیدا می‌شود پیش خرد

خس بس اَنْبُه^(۳۵) بود بر جو چون حباب

خس چو یکسو رفت، پیدا گشت آب

چونک دست عقل نگشاید خدا

خس فزاید از هوا بر آب ما

آب را هر دم کند پوشیده او

آن هوا خندان و، گریان عقل تو

چونکه تقوی بست دو دست هوا

حق گشاید هر دو دست عقل را

پس حواس چیره محکوم تو شد

چون خرد سالار و مخدوم تو شد

حس را بی‌خواب، خواب اندر کند

تا که غیبی ها ز جان سر بر زند

هم به بیداری ببیند خواب ها

هم ز گردون بر گشاید باب ها

*۶ قرآن کریم، سوره انبياء (۲۱)، آیه ١٠٧

Quran, Sooreh Anbia (#21), Line # 107

وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ.

ترجمه فارسی

Farsi Translation

نفرستاديم تو را مگر رحمتی برای جهانیان.

ترجمه انگلیسی

English Translation

We sent thee not, but as a Mercy for all creatures.

(۱) وایل: اسم قبیله و نام رئیس قبیله، در اینجا منظور قبیله یا نوع انسان است. 

جدّ دو قبیله رقیب عرب، بکر و تَغلِب در جنگ معروف بِسوس، 

قریه ای است در سه فرسخی سیستان(دهخدا)

(۲) سَیّاح: کسی که بسیار سیاحت و جهانگردی کند، جهانگرد

(۳) طپان: طپنده ، در حال طپیدن 

(۴) شَبَه: نوعی سنگ سیاه و براق که در جواهرسازی بکار می رود. به آن شَبَق هم می گویند.

(۵) یَم: دریا

(۶) اِجْری‌گاه: در اینجا پیشگاه الهی

(۷) سَمَن‌زار: باغ یاسمن و جای انبوه از درخت یاسمن، آنجا که سَمَن روید.

(۸) رُقعه: نامه. جمع: رِقاع

(۹) لوت: خوراک، طعام

(۱۰) سیه‌کار: گنهکار، تباهکار، ستمگر

(۱۱) مُغْفَل: آنکه دچار غفلت باشد.

(۱۲) چَربیدن: غلبه کردن

(۱۳) جَزَع: اظهار حزن و دلتنگی، بی‌تابی، ناله‌ و زاری

(۱۴) روضه: باغ و سبزه زار، بهشت. جمع: ریاض

(۱۵) دارُالجِنان: خانه بوستان ها، جایی که باغ و بوستان فراوان باشد.

(۱۶) رفته پیش: راه رفته، راه طی نموده، شیخ رفته پیش راهنمایی است که 

خود مراحل سلوک را درنوردیده باشد، به عبارتی شیخ و مرشد کمال یافته.

(۱۷) پشت دوتو: پشت خمیده

(۱۸) زینهار: زنهار، امان، پناهگاه، عهد و پیمان

(۱۹) عاصیان: گناهکاران، جمع عاصی

(۲۰) اهل کَبایر: کسانی که مرتکب گناهان کبیره می شوند.

( کبایر: جمع کبیره به معنی گناه بزرگ )

(۲۱) عِتاب: ملامت کردن، سرزنش، خشم گرفتن

(۲۲) روز گزند: روزی که بدکاران بواسطه اعمال ناشایست خود زیانکار 

می شوند. اشاره به یَوم الدین و روز جزا

(۲۳) وازِر: گناهکار

(۲۴) وزْر: گناه و گناه کردن

(۲۵) دو مو: موی مخلوط سیاه و سفید، موی جوگندمی

(۲۶) کَهْلْ: مردی که سنش بین سی تا پنجاه سالگی باشد، کهولت

(۲۷) شفیق: مهربان، دلسوز

(۲۸) عام: منظور عامه مردم است

(۲۹) هُمّام: پادشاه بلند همت و جوانمرد

(۳۰) وحی: آنچه از جانب خداوند بر پیغمبران الهام شود

(۳۱) فَصّاد: رگ زن

(۳۲) دَی: ماه دهم از سال شمسی، رب النوع جمادات و یخ و برف، در اینجا منظور زمستان است

(۳۳) تَموز: ماه اول تابستان، در اینجا منظور تابستان است

(۳۴) عِناق: دست در گردن یکدیگر کردن

(۳۵) اَنْبُه: مخفف انبوه 

برنامه صوتی شماره ۵۹۷ گنج حضور

اجرا: پرویز شهبازی

۱۳۹۴ تاریخ اجرا: ۲۹ فوریه ۲۰۱۶ ـ ۱۱ اسفند  

مولوی، دیوان شمس، غزل شمارهٔ ۲۷۹۶

Rumi (Molana Jalaleddin) Poems (Qazal) # 2796, Divan e Shams

ای که جان‌ها خاک پایت صورت اندیش^(۱) آمدی

دست بر در نه درآ، در خانه خویش آمدی

نیست بر هستی شکستی، گرد چون انگیختی؟

چون تو پس کردی جهان چونی چو واپیش آمدی؟

در دو عالم قاعده نیش است وآنگه ذوق نوش

تو ورای هر دو عالم نوش بی‌نیش آمدی

خویش را ذوقی بود، بیگانه را ذوق نوی

هم قدیمی هم نوی، بیگانه و خویش آمدی

بر دل و جان قلندر ریش و مرهم هر دو تو

فقر را ای نور مطلق، مرهم و ریش آمدی

کیش^(۲) هفتاد و دو ملت جمله قربان تواند

تا تو شاهنشاه، با قربان^(۳) و با کیش آمدی

ای که بر خوان فلک با ماه همکاسه شدی^(۴)

ماه را یک لقمه کردی، کافتابیش آمدی

عقل و حس مهتاب را کی گَز^(۵) تواند کرد، لیک

داندی خورشید بی‌گز، کز مهان بیش آمدی

عشق شمس الدین تبریزی که عید اکبر^(۶) است

کی تو را قربان کند چون لاغری میش آمدی

مولوی، مثنوی، دفتر دوم، بیت ۴۳

Rumi (Molana Jalaleddin) Poems (Mathnavi), Book # 2, Line #43

آفتاب معرفت را نقل نیست

مشرق او غیر جان و عقل نیست

خاصّه خورشید کمالی، کآن سری است

روز و شب کردار او روشن‌گری است

مَطْلَع^(۷) شمس آی گر اسکندری

بعد از آن هرجا روی نیکو فری

 قرآن کریم، سوره کهف (۱۸)، آیه ۹۰

Quran, Sooreh Kahf (#18), Line #90

حَتَّىٰ إِذَا بَلَغَ مَطْلِعَ الشَّمْسِ وَجَدَهَا تَطْلُعُ عَلَىٰ قَوْمٍ لَمْ نَجْعَلْ 

لَهُمْ مِنْ دُونِهَا سِتْرًا.

ترجمه فارسی

Farsi Translation

تا اینکه به طلوع گاه خورشید رسید و مشاهده کرد که آن، 

بر قومی که در برابر آن پوششی برای آنان نگذاشته بودیم 

می تافت.

حافظ، دیوان غزلیات، غزل شمارهٔ ۱۸۴

Hafez Poem (Qazal) # 184, Divan e Qazaliat

جنگ هفتاد و دو ملت همه را عذر بنه

چون ندیدند حقیقت ره افسانه زدند

ابوسعید ابوالخیر، تکه ۲۹

Aboosaied Abolkheir Poems, Tekke # 29

عاشقی خواهی که تا پایان بری

بس که بپسندید باید ناپسند

زشت باید دید و انگارید خوب

زهر باید خورد و انگارید قند

توسنی^(۸) کردم ندانستم همی

کز کشیدن سخت‌تر گردد کمند

ابوسعید ابوالخیر، تکه ۲۱

Aboosaied Abolkheir Poems, Tekke # 21

ای ترک جان نکرده و جانانت آرزوست

زُنّار^(۹) نابریده و ایمانت آرزوست

در هیچ وقت خدمت مردی نکرده‌ای

و آنگه نشسته صحبت مردانت آرزوست

مولوی، مثنوی، دفتر ششم، بیت ۲۲۵۷

Rumi (Molana Jalaleddin) Poems (Mathnavi), Book # 6, Line #2257

نک خیال آن فقیرم بی‌ریا

عاجز آورد از بیا و از بیا

بانگ او تو نشنوی، من بشنوم

زانکه در اسرار همراز وی ام

طالب گنجش مبین خود گنج اوست

دوست کی باشد به معنی غیر دوست؟

سجده خود را می‌کند هر لحظه او

سجده پیش آینه‌ست از بهر رو

گر بدیدی ز آینه او یک پشیز

بی‌خیالی، زو نماندی هیچ چیز

هم خیالاتش هم او فانی شدی

دانش او محو نادانی شدی

دانشی دیگر ز نادانی ما

سر برآوردی عیان که: اِنّی اَنَا*

اُسْجُدواالادَم ندا آمد همی**

کآدم اید و خویش بینیدش دمی

اَحْوَلی^(۱۰) از چشم ایشان دور کرد

تا زمین شد عین چرخ لاژورد

لا اِلهَ گفت و اِلّا الله گفت

گشت لا اِلّا الله و وحدت شکفت

آن حبیب و آن خلیل با رَشَد^(۱۱)

وقت آن آمد که گوش ما کشد

سوی چشمه که دهان زینها بشو

آنچه پوشیدیم از خلقان مگو

ور بگویی خود نگردد آشکار

تو به قصد کشف گردی جُرم‌دار

لیک من اینک بریشان می‌تنم

قایِل^(۱۲) این سامِع^(۱۳) این هم منم

صورت درویش و نقش گنج گو

رنج کیش‌اند این گروه از رنج گو

چشمهٔ راحت بریشان شد حرام

می‌خورند از زهر قاتل جام‌ جام

خاکها پر کرده دامن می‌کَشَند

تا کنند این چشمه‌ها را خُشک‌بَند^(۱۴)

کی شود این چشمهٔ دریا مدد

مُکْتَبَس^(۱۵) زین مشت خاک نیک و بد؟

لیک گوید: با شما من بسته‌ام

بی‌شما من تا ابد پیوسته‌ام

قوم معکوس‌اند اندر مُشْتَهی'^(۱۶)

خاک‌خوار و آب را کرده رها

ضد طبع انبیا دارند خلق

اژدها را مُتَّکا^(۱۷) دارند خلق

چشم‌بند ختم چون دانسته‌ای؟***

هیچ دانی از چه دیده بسته‌ای؟

بر چه بگشادی بدل این دیده‌ها

یک به یک بِئسَ الْبَدَل^(۱۸) دان آن تو را

لیک خورشید عنایت تافته‌ست

آیِسان^(۱۹) را از کرم در یافته‌ست

نرد بس نادر ز رحمت باخته

عین کفران را انابت ساخته

هم ازین بدبختی خلق آن جواد

منفجر کرده دو صد چشمهٔ وَداد^(۲۰)

غنچه را از خار سرمایه دهد

مهره را از مار پیرایه دهد

از سواد شب برون آرد نهار

وز کف مُعْسِر^(۲۱) برویاند یَسار^(۲۲)

آرد سازد ریگ را بهر خلیل

کوه با داود گردد هم رَسیل^(۲۳)

کوه با وحشت در آن ابر ظُلَم^(۲۴)

بر گشاید بانگ چنگ و زیر و بم

خیز ای داود از خلقان نَفیر^(۲۵)

ترک آن کردی عوض از ما بگیر

* قرآن کریم، سوره قصص (۲۸)، آیه ۳۰-۳۲

Quran, Sooreh Ghesas (#28), Line #30-32

فَلَمَّا أَتَاهَا نُودِيَ مِنْ شَاطِئِ الْوَادِ الْأَيْمَنِ فِي الْبُقْعَةِ الْمُبَارَكَةِ 

مِنَ الشَّجَرَةِ أَنْ يَا مُوسَىٰ إِنِّي أَنَا اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ (٣٠)

وَأَنْ أَلْقِ عَصَاكَ ۖ فَلَمَّا رَآهَا تَهْتَزُّ كَأَنَّهَا جَانٌّ وَلَّىٰ مُدْبِرًا وَلَمْ يُعَقِّبْ ۚ 

يَا مُوسَىٰ أَقْبِلْ وَلَا تَخَفْ ۖ إِنَّكَ مِنَ الْآمِنِينَ (٣١)

اسْلُكْ يَدَكَ فِي جَيْبِكَ تَخْرُجْ بَيْضَاءَ مِنْ غَيْرِ سُوءٍ وَاضْمُمْ إِلَيْكَ جَنَاحَكَ 

مِنَ الرَّهْبِ ۖ فَذَانِكَ بُرْهَانَانِ مِنْ رَبِّكَ إِلَىٰ فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ ۚ إِنَّهُمْ 

كَانُوا قَوْمًا فَاسِقِينَ (٣٢)

ترجمه فارسی

Farsi Translation

پس چون نزد آن آتش آمد از کرانه راست آن وادی، در آن 

خجسته جایگاه از آن درخت ندا داده شد به اینکه: 

موسیا! منم خداوند یگانه، پروردگار جهانیان!

و [فرمود:] «عصاى خود را بيفكن.» پس چون ديد آن مِثْل 

مارى مى‌جنبد، پشت كرد و برنگشت. 

«اى موسى، پيش آى و مترس كه تو در امانى.»

«دست خود را به گريبانت ببر تا سپيد بى‌گزند بيرون بيايد، 

و [براى رهايى ] از اين هراس بازويت را به خويشتن بچسبان. 

اين دو [نشانه‌] دو برهان از جانب پروردگار تو است [كه بايد] 

به سوى فرعون و سران [كشور] او [ببرى‌]، 

زيرا آنان همواره قومى نافرمانند.»

مولوی، مثنوی، دفتر دوم، بیت ۲۸۸۰

Rumi (Molana Jalaleddin) Poems (Mathnavi), Book # 2, Line #2880

گفت پیغامبر که آواز خدا

می‌رسد در گوش من همچون صدا

مُهر در گوش شما بنهاد حق

تا به آواز خدا نارد سَبَق^(۲۶)

نک صریح آواز حق می‌آیدم

همچو صاف از دُرد^(۲۷) می‌پالایدم

همچنانکه موسی از سوی درخت

بانگ حق بشنید کای مسعودبخت

از درخت اِنّی اَنَا الله می‌شنید

با کلام انوار می‌آمد پدید

چون ز نور وحی در می‌ماندند

باز نو سوگندها می‌خواندند

چون خدا سوگند را خواند سپر

کی نهد اسپر ز کف پیکارگر؟

باز پیغمبر به تکذیب صریح

قد کَذِبتُمْ گفت با ایشان فصیح

** قرآن کریم، سوره بقره (۲)، آیه ۳۴

Quran, Sooreh Baghareh (#2), Line #34

وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ أَبَىٰ وَاسْتَكْبَرَ وَكَانَ مِنَ الْكَافِرِينَ 

ترجمه فارسی

Farsi Translation

و آن گاه که به فرشتگان گفتیم: بر آدم سجده آرید، 

سجده آوردند مگر ابلیس که سرباز زد و تکبر ورزید و از کافران شد.

** قرآن کریم، سوره اعراف (۷)، آیه ۱۱

Quran, Sooreh Araaf (#7), Line # 11

وَلَقَدْ خَلَقْنَاكُمْ ثُمَّ صَوَّرْنَاكُمْ ثُمَّ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا 

إِلَّا إِبْلِيسَ لَمْ يَكُنْ مِنَ السَّاجِدِينَ. 

ترجمه فارسی

Farsi Translation

و به راستی که شما را آفریدیم و نقش تان زدیم. سپس 

به فرشتگان گفتیم: بر آدم سجده آرید. سجده آوردند 

مگر ابلیس که از سجده آوران نگردید.

** قرآن کریم، سوره کهف (۱۸)، آیه ۵۰

Quran, Sooreh Kahf (#18), Line # 50

وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ كَانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ ۗ أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِي وَهُمْ لَكُمْ عَدُوٌّ ۚ بِئْسَ لِلظَّالِمِينَ بَدَلًا.

ترجمه فارسی

Farsi Translation

و آنگاه که به فرشتگان گفتیم: بر آدم سجده آرید. جملگی 

سجده آوردند مگر ابلیس که از جنّیان بود و از فرمان پروردگارش 

سرکشی کرد. آیا او و فرزندانش را به جای من به دوستی 

می گیرید و حال آنکه  آنان دشمن شمایند؟! 

ستمکاران چه جایگزین بدی دارند!

** قرآن کریم، سوره اسراء (۱۷)، آیه ۶۱

Quran, Sooreh Asraa (#17), Line # 61

وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ قَالَ أَأَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طِينًا. 

ترجمه فارسی

Farsi Translation

و آنگاه که به فرشتگان گفتیم: بر آدم سجده آرید. جملگی 

سجده آوردند مگر ابلیس که گفت: آیا بر کسی سجده آرم 

که او را از گِل آفریده ای؟!

** قرآن کریم، سوره طه (۲۰)، آیه ۱۱۶

Quran, Sooreh Tahaa (#20), Line # 116

وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ أَبَىٰ.

ترجمه فارسی

Farsi Translation

و آنگاه که به فرشتگان گفتیم: بر آدم سجده آرید. جملگی 

سجده آوردند مگر ابلیس که ابا کرد.

مولوی، مثنوی، دفتر پنجم، بیت ۲۹۹۷

Rumi (Molana Jalaleddin) Poems (Mathnavi), Book # 5, Line #2997

آن گُرُه بابات را بوده عِدی'^(۲۸)

در خطاب اُسجُدوا کرده اِبا^(۲۹)

آن گرفتی آن ما انداختی

حق خدمتهای ما نشناختی

این زمان ما را و ایشان را عیان

در نگر بشناس از لحن و بیان

نیم شب چون بشنوی رازی ز دوست

چون سخن گوید سحر دانی که اوست

ور دو کس در شب خبر آرد تو را

روز از گفتن شناسی هر دو را

بانگ شیر و بانگ سگ در شب رسید

صورت هر دو ز تاریکی ندید

روز شد چون باز در بانگ آمدند

پس شناسدشان ز بانگ آن هوشمند

مَخْلَص^(۳۰) این که دیو و روح عرضه‌دار

هر دو هستند از تَتمّهٔ اختیار

*** قرآن کریم، سوره بقره (۲)، آیه ۷

Quran, Sooreh Baghareh (#2), Line # 7

خَتَمَ اللَّهُ عَلَىٰ قُلُوبِهِمْ وَعَلَىٰ سَمْعِهِمْ ۖ وَعَلَىٰ أَبْصَارِهِمْ غِشَاوَةٌ ۖ وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ .

ترجمه فارسی

Farsi Translation

خداوند در دلها و شنوایی شان مُهر بنهاده است. و بر چشمان شان

پرده ای است و آنان را عذابی است بزرگ.

(۱) صورت اندیش: اندیشیدن و تبدیل به صورت شدن، تبدیل هوشیاری به فرم از طریق اندیشیدن، متّصل به صورت، مانند صور مادی

(۲) کیش: آيين، تیردان، ترکش

(۳) قربان: دوالی که در ترکش دوزند و در گردن اندازند.

(۴) همکاسه شدن: همنشین شدن، مصاحب شدن

(۵) گَز کردن: اندازه گرفتن

(۶) عید اکبر: عید قربان

(۷) مَطْلَع: محل طلوع

(۸) توسن: وحشی، رام‌نشده

(۹) زُنّار:‌ کمربندی که مسیحیان به ‌حکم مسلمانان بر کمر می‌بسته‌اند تا از مسلمانان بازشناخته شوند

(۱۰) اَحْوَلی: لوچی (لوچ بودن)، دوبینی

(۱۱) رَشَد: هدایت شدن، از گمراهی درآمدن

(۱۲) قایِل: گوینده

(۱۳) سامِع: شنونده

(۱۴) خُشک‌بَند: بستن زخم بدون دوا و مرهم. در اینجا به معنی مسدود کردن و خشکاندن چشمه است.

(۱۵) مُکْتَبَس: به خاک انباشته، مدفون